Category Archives: Κοινωνιολογία

Ταξική και πολιτική ανάλυση (της Άννας Κουμανταράκη)

Ταξική και πολιτική ανάλυση (της Άννας Κουμανταράκη)

Τι καταλαβαίνουμε με τον όρο «κοινωνική ανισότητα»;

Εικόνα1

•Πλούσιοι και φτωχοί;
•Προνομιούχοι ή άνθρωποι με ιδιαίτερα χαρίσματα και ταλέντα;
•Κυρίαρχοι και κυριαρχούμενοι;
•Ομάδες που διαχωρίζονται με βάση τη θρησκεία, την εθνικότητα ή το φύλο και αναπαράγουν έτσι την κοινωνική ιεραρχία ως έχει;

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ koumantaraki taxiki kai politiki analysi

Ουτοπίες και δυστοπίες (του Θανάση Τσακίρη)

Ουτοπίες και δυστοπίες (του Θανάση Τσακίρη)

Ο Άνθρωπος είναι ένα ον που ζει σε δυο κόσμους, τον εξωτερικό και τον εσωτερικό. Ο πρώτος είναι ο πραγματικός φυσικός κόσμος, ενώ ο δεύτερος είναι ο κόσμος του μυαλού και των ιδεών, ή ο υποκειμενικός κόσμος των φιλοσόφων και ο πνευματικός των θεολόγων. Είναι οι φιλοσοφίες, οι φαντασιοκοπίες, οι προβολές, οι εικόνες και οι δοξασίες που έχουν αποτέλεσμα την διαμόρφωση της συμπεριφοράς των ανθρωπίνων όντων

Διαβάστε τη συνέχεια
utopia and dystopia παρουσίαση power point

Κύκλος 4 – Ενότητα 1.1 ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΗ – ΣΧΕΔΙΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

Ενότητα 1.1 ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Διδάσκοντες : δρ. Αθανάσιος Τσακίρης, δρ. Κώστας Κανελλόπουλος
Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: tsakthan@gmail.com , konkanel8@gmail.com
Ιστολόγιο μαθήματος: https://tsakthan2.wordpress.com
Σελίδα σεμιναρίου στο Facebook: http://www.facebook.com/Tsakthan2
Κύριοι άξονες του σεμιναρίου θα είναι σε γενικές γραμμές οι εξής:

• Ανθρώπινες ανάγκες και σύγχρονη οικονομία: από τον «οίκο» στην «οικονομία»
• Παγκοσμιοποίηση πέρα από την οικονομία
• Ηθική του Επιχειρείν

Αυτά τα θέματα θα τα εξετάσουμε μέσα από ένα πολύ-επιστημονικό πρίσμα και οι επιμέρους ενότητες θα είναι οι παρακάτω:

1) Εισαγωγή. Τι είναι «Πολιτική Φιλοσοφία».Aρχαία και νέα ερωτήματα: Πλάτων, Αριστοτέλης. Ουτοπίες και δυστοπίες.

2) Κοινωνικά Συμβόλαια: Χομπς, Λοκ, Ρουσσώ

3) Πολιτική και Οικονομία Ι: Φυσιοκράτες, Άνταμ Σμιθ, Ρικάρντο

4) Πολιτική και Οικονομία ΙΙ: Σοσιαλισμός: Καρλ Μαρξ

5) Οικονομικές προϋποθέσεις της δημοκρατίας-Κράτος πρόνοιας: Κέυνς, Πολάνυ

6) Κράτος και Διαμεσολάβηση: Ιδεολογίες και Πολιτικά Κόμματα

7) Προς την «αποδιαμεσολάβηση»; Ομάδες Συμφερόντων και Κοινωνικά Κινήματα. Θεωρίες επικοινωνίας και διαδίκτυο.

8) Παγκοσμιοποίηση και κοινωνικό κράτος: Πώς μετασχηματίζεται το κράτος – Νεοφιλελευθερισμός και Τρίτος Δρόμος-Μεταβιομηχανική οικονομία και κοινωνία Φιλοσοφία, οικονομία, πολιτική στον 21ο αιώνα. Συμπεράσματα.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• HALL STUART, GIEBEN BRAM (2003)Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑΣ
ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. Εκδ. Σαββάλα (Σειρά: Κοινωνικές Επιστήμες)
• HALL STUART, MCGREW ANTHONY, HELD DAVID (2003) Η ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ ΣΗΜΕΡΑ:ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ Εκδ. Σαββάλα (Σειρά: Κοινωνικές Επιστήμες)
• AUDI ROBERT (ΕΠΙΜ.) ( 2011) ΤΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΟΥ CAMBRIDGE. ΑΘΗΝΑ: ΕΚΔ. ΚΕΔΡΟΣ
• HEILBRONER ROBERT (2000)ΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΤΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Η ΖΩΗ, ΟΙ ΚΑΙΡΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΩΝ. ΑΘΗΝΑ: ΕΚΔ. ΚΡΙΤΙΚΗ
• MAURICE DUVERGER (1985) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ΑΘΗΝΑ: ΕΚΔ. ΠΑΠΑΖΗΣΗ

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: tsakthan@gmail.com , konkanel8@gmail.com

Ιστολόγιο μαθήματος: https://tsakthan2.wordpress.com

FACEBOOK σελίδα μαθήματος http://www.facebook.com/Tsakthan2

H Σχολή της Φρανκφούρτης – Θεωρίες για τα ΜΜΕ

ΔΙΑΒΑΣΤΕ TO KEIMENO ME ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΔΩ: plato_academh_tsakthan_media

H Σχολή της Φρανκφούρτης – Θεωρίες για τα ΜΜΕ

του Θανάση Τσακίρη

Η «Σχολή της Φρανκφούρτης» πήρε το όνομά της από την ομώνυμη πόλη καθώς στο Πανεπιστήμιο της πόλης στεγαζόταν το Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών, που είχαν ιδρύσει το 1923 οι Felix Weil (ο πλούσιος πατέρας του οποίου πρόσφερε τα κεφάλαια ίδρυσης και λειτουργίας του), Max Horkheimer, Theodore Adorno, Herbert Marcuse και Erich Fromm. Οι αναλύσεις της σχολής οφείλουν πολλά στα γραπτά του Μαρξ, ιδιαίτερα της πρώτης Χεγκελιανής περιόδου του και, κυρίως, την έννοια της «αλλοτρίωσης». Επιπλέον ενδιαφέρονταν για την ψυχανάλυση, την οποία προσπάθησαν να συνδέσουν με το Μαρξισμό, κάτι που οι δογματικοί Μαρξιστές απέρριπταν μετά βδελυγμίας. Αυτές οι επιρροές είναι φανερές στην άποψή τους για τις κοινωνικές επιστήμες, στην κριτική τους για την μαζική κουλτούρα και τη θέση της τελευταίας στα πλαίσια μιας «διευθυνόμενης κοινωνίας».

Το πρώτο μεγάλο πρόγραμμα που έφερε σε πέρας η σχολή αφορούσε τη μελέτη της εξουσίας με αναφορά στα άτομα που πρόθυμα αλλά χωρίς λογική υποτάσσονται στα αυταρχικά καθεστώτα και τις ηγεσίες τους. Τα αποτελέσματα της έρευνας δημοσιεύθηκαν το 1936 σε ένα δίτομο έργο με τίτλο «Μελέτη της εξουσίας και της οικογένειας» και σε μια σειρά μελέτες για το ναζισμό και το φασισμό.
Ένα νέο στοιχείο που έφεραν στην επιφάνεια από το έργο του Μαρξ ήταν ότι οι θεωρίες του για το χρήμα, την αξία, την ανταλλαγή και το φετιχισμό του εμπορεύματος δεν ισχύουν μόνο στο πεδίο της οικονομία αλλά επεκτείνονται σε ολόκληρο το πεδίο των κοινωνικών σχέσεων, δηλαδή θεωρούν ότι οι ανθρώπινες σχέσεις, ιδιωτικές και δημόσιες, κυριαρχούνται από ανταλλακτικές αξίες και εμπορευματικές μορφές. Τόνισαν ότι η κοινωνία και ο κόσμος βαδίζουν προς τη δημιουργία μιας «ολοκληρωτικά διευθυνόμενης οικονομίας με την εξέλιξη του καπιταλισμού σε μονοπωλιακό και με την ανάπτυξη του νέου βιομηχανικού κράτους. Σ’ αυτή την πορεία, σημαντικό θεωρούσαν το ρόλο που παίζει η τεχνολογία, οι τεράστιες επιχειρήσεις και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και ενημέρωσης. Άνοιγε έτσι ο δρόμος για την παρακμή της δημοκρατίας και τη διάβρωση ως ολική απώλεια της ηθικής υπευθυνότητας των ατόμων. Η ταυτόχρονη ανάπτυξη του καπιταλισμού και της γραφειοκρατίας οδηγούσαν στην εγκαθίδρυση νέων μορφών ελέγχου.

Η κριτική και η παραδοσιακή θεωρία, σύμφωνα με τον Χορκχάιμερ διέφεραν σημαντικά. Από τον Καρτέσιο και ύστερα η νεωτερική φιλοσοφία και επιστήμη αντιμετώπιζαν το πρόβλημα της αφαιρετικότητας και του αντικειμενισμού. Το αποτέλεσμα ήταν να αποκοπούν από την κοινωνική πρακτική. Σε αντίθεση με αυτή την κατάσταση και τη νεώτερη εκδοχή του θετικισμού, η κριτική θεωρία στηρίζεται στην κοινωνική θεωρία και την μαρξική πολιτική οικονομία. Η συστηματική κριτική της υπάρχουσας κοινωνίας μπορεί να συμβάλει στη συγκρότηση ενός εναλλακτικού τύπου κοινωνίας στη θέση του καπιταλισμού και της τερατώδους εκδοχής του που ήταν ο ναζισμός και ο φασισμός. Ο Χορκχάιμερ θεωρούσε πως η κριτική θεωρία μπορούσε να δείξει ότι ο καπιταλισμός μετατρέπει τις έννοιες στο ακριβώς αντίθετό τους: η δίκαια ανταλλαγή μετατρέπεται σε ακραία ανισότητα και κοινωνικές αδικίες, η ελεύθερη οικονομία σε κυριαρχία του μονοπωλίου, η διατήρηση της κοινωνικής ζωής στην πτώχευση των ανθρώπων. Η κριτική θεωρία θα δημιουργούσε αναλύσεις του μετασχηματισμού του ανταγωνιστικού καπιταλισμό σε μονοπωλιακό καπιταλισμό και φασισμό και αποσκοπούσε να αποτελέσει μέρος της ιστορικής διεργασίας με την οποία ο σοσιαλισμός θα αντικαθιστούσε τον καπιταλισμό.

Οι θεωρίες της «πολιτιστικής βιομηχανίας» ή «βιομηχανίας της κουλτούρας» τόνιζαν τις διαδικασίες της βιομηχανοποίησης της κουλτούρας και της επιβολής των υπαγορεύσεων της μαζικής παραγωγής και κατανάλωσης που την καθορίζουν. Οι βιομηχανίες της κουλτούρας ήταν, στην πραγματικότητα, επιφορτισμένες με το καθήκον της επιτέλεσης της ειδικής λειτουργίας της ιδεολογικής νομιμοποίησης του καπιταλισμού και της ενσωμάτωσης των ατόμων στον τρόπο ζωής του. Οι θεωρητικοί της κουλτούρας, μέλη της Σχολής, εξέτασαν πρώτοι αυτοί την επίδραση της καταναλωτικής κοινωνίας στις κοινωνικές τάξεις που υποτίθεται ότι στον παραδοσιακό μαρξισμό είναι οι φορείς της σοσιαλιστικής επανάστασης. Αναζητήθηκαν, επομένως, νέοι φορείς της επανάστασης και της πολιτικής και κοινωνικής χειραφέτησης. Δύο ήταν οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι της κριτικής θεωρίας για το θέμα της βιομηχανίας της κουλτούρας: ο Θίοντορ Αντόρνο και ο Βάλτερ Μπένγιαμιν (δεν ήταν επισήμως μέλος της σχολής αλλά συμφωνούσε σε πολλά σημεία με τη φιλοσοφία της και το επιστημονικό πρόγραμμά της).

Βάλτερ Μπένγιαμιν: η μαζική κουλτούρα και η διάλυση της «αύρας»

Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είναι ο πρώτος από τους εκπροσώπους της κριτικής θεωρίας αλλά και των ριζοσπαστών διανοουμένων γενικώς, που ασχολήθηκε με τις ανερχόμενες νέες τεχνολογίες της πολιτισμικής παραγωγής. Ήταν, επίσης, ο πρώτος που διείδε ότι υπάρχουν δυνατότητες των νέων τεχνολογιών που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη χειραφέτηση για την ανθρώπινη χειραφέτηση. Στο έργο του «Το έργο τέχνης της εποχή της μηχανικής αναπαραγωγής» , στο οποίο ανατρέχει στην αρχαία ελληνική ιστορία και φτάνει ως τις μέρες του μονοπωλιακού καπιταλισμού για να μελετήσει την εξέλιξή των μέσων επικοινωνίας, ο Μπένγιαμιν τόνισε πως τα νέα μέσα μαζικής ενημέρωσης και επικοινωνίας αντικαθιστούσαν τις παλιότερες μορφές κουλτούρας. Χρησιμοποίησε τη λέξη «αύρα» για να τονίσει την αίσθηση του δέους και του σεβασμού που υποτίθεται ότι νοιώθει κανείς όταν βλέπει ή ακούει μοναδικά έργα τέχνης και μουσικής. Αυτή η αύρα δεν είναι αναπόσπαστο μέρος του ίδιου του αντικειμένου αλλά των εξωτερικών χαρακτηριστικών του (ποιος είναι ο κάτοχος και ιδιοκτήτης του, ο περιορισμένος χρόνος έκθεσής του, η δημοσιοποιημένη αυθεντικότητά του ή η πολιτιστική αξία του). Άρα, η αύρα είναι ενδεικτική της παραδοσιακής σχέσης της τέχνης με τις πρωτόγονες, τις φεουδαρχικές και τις αστικές δομές εξουσίας και της περαιτέρω σχέσης της με τις μαγικές, θρησκευτικές και κοσμικές τελετουργίες. Με την ανάπτυξη των συστημάτων τεχνικής αναπαραγωγής των έργων τέχνης και με την εφεύρεση μορφών τέχνης χωρίς ύπαρξη «πρωτοτύπων» (π.χ. κινηματογράφος) μπορούν όλοι/ες να βιώσουν ως μαζικό κοινό την εμπειρία της τέχνης που έχει απελευθερωθεί από τα δεσμά του χώρου και της τελετουργίας με αποτέλεσμα την διάλυση της «αύρας». Ο Μπένγιαμιν, κατ’ αυτό τον τρόπο, δείχνει ότι δε συμμερίζεται την άποψη άλλων μελών της Σχολής, όπως ο Theodor Adorno που ανησυχούσε για την συνεπαγόμενη από τη μαζική παραγωγή και κατανάλωση διαταραχή της σχέσης της τέχνης με τις δυνατότητες κοινωνικής χειραφέτησης, απελευθερωτικού στοχασμού και επαναστατικής φαντασίας. Ο Μπένγιαμιν θεωρούσε ότι η σχέση τέχνης και πραγματικότητας ήταν πολύ πιο σύνθετη και η διάλυση της «αύρας» εμπεριέχει τις δυνατότητες της κοινωνικής απελευθέρωσης και της πολιτικοποίησης της τέχνης σε επαναστατική κατεύθυνση σε αντίθεση με τον φασισμό και το ναζισμό της εποχής τους που αισθητικοποιούσαν την πολιτική με σκοπό τον κοινωνικό έλεγχο των μαζών. Αναλύοντας τον κινηματογραφικό τομέα συγκεκριμένα, έδειξε πώς μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία ενεργών υποκειμένων, που να μπορούν να αντιληφθούν και να αναλύσουν τις εμπειρίες από την υπό διαρκή μεταβολή και αναταραχή βιομηχανική αστική κοινωνία των μεγαλουπόλεων. Δεν έπαψε, βέβαια, να επικρίνει τα προϊόντα και τις λειτουργίες της βιομηχανίας της κουλτούρας. Ο Μπένγιαμιν πιστός στις απόψεις του, τις οποίες συμμεριζόταν ο μεγάλος θεατρικός σκηνοθέτης Μπέρτολντ Μπρεχτ, καταπιάστηκε με τη συγγραφή κινηματογραφικών και θεατρικών σεναρίων.

Theodore Adorno και Max Horkheimer: Η διαλεκτική του διαφωτισμού

Επί της ουσίας, στις απόψεις του Μπένγιαμιν απάντησαν οι Αντόρνο και Χορχάιμερ με το έργο τους για τη διαλεκτική του διαφωτισμού. Υποστήριξαν ότι το σύστημα της πολιτιστικής παραγωγής (κινηματογραφικές ταινίες, ραδιοφωνικές εκπομπές, εφημερίδες και περιοδικά) ελεγχόταν από τις διαφημιστικές και εμπορικές επιταγές, κατά τέτοιο τρόπο ώστε να ενσταλάζεται στους ανθρώπους η νοοτροπία της υποτέλειας στον καταναλωτικό καπιταλισμό. Υπό την πίεση του σύγχρονου κοινωνικού συστήματος οι λέξεις απέκτησαν αρνητικές έννοιες: ο Λόγος και ο Διαφωτισμός μετατράπηκαν από εργαλεία αλήθειας και απελευθέρωσης μετατράπηκαν σε εργαλεία κυριαρχίας. Ο Λόγος έγινε «εργαλειακός» και μείωσε τις ανθρώπινες υπάρξεις και τη φύση σε αντικειμενοποιημένα πράγματα και σε μετρήσιμες αριθμητικές ποσότητες. Διευκολύνθηκε η επιτάχυνση των εξελίξεων και ανακαλύψεων στην επιστήμη και την τεχνολογία αλλά, ταυτόχρονα, δημιουργήθηκε τεράστιο ηθικό κενό που οδήγησε στην κοινωνική ψύχωση κι αυτή με τη σειρά της στα στρατόπεδα συγκέντρωσης των ναζιστικών και φασιστικών καθεστώτων καθώς και στα γκουλάγκ της Σταλινικής ΕΣΣΔ. Η κουλτούρα μετατράπηκε σε μαζική διασκέδαση και η δημοκρατία παρήκμασε προς όφελος της κυριαρχίας των λαοπλάνων χαρισματικών ηγετών τύπου Μουσολίνι και Χίτλερ πάνω στις ανθρώπινες μάζες. Οι άνθρωποι, ουσιαστικά αποκήρυξαν τις ενδότερες επιθυμίες τους για να αφομοιωθούν από ένα τερατώδες διαστροφικό σύστημα που τους κατέστησε παθητικούς φορείς πολέμου και καταδίωξης.
Οι Αντόρνο και Χορκχάιμερ κατηγορήθηκαν ότι εστίασαν υπερβολικά στην ιδέα της χειραγώγησης και της μαζικής εξαπάτησης. Όμως, παρά την κριτική που τους ασκήθηκε, αυτοί επέμειναν σθεναρά υποστηρίζοντας ότι η θεωρία τους διορθώνει εκείνες τις απόψεις που υποβαθμίζουν τους τρόπους με τους οποίους οι βιομηχανίες των ΜΜΕ ασκούν εξουσία πάνω στο κοινό τους επιβάλλοντάς τους να συμπεριφέρονται με κομφορμιστική λογική και να υποτάσσονται στις επιταγές της διαφημιστικής και εμπορικής αγοράς.

Ο Jürgen Habermas και η δημόσια σφαίρα

Ο Γιούρκεν Χάμπερμας είναι νεότερο μέλος της Σχολής και φοιτητής των Αντόρνο και Χορκχάιμερ. Το 1962 στο σημαντικότερο βιβλίο της πρώιμης μαρξιστικής δουλειάς του ο Χάμπερμας εξετάζει τους τρόπους με τους οποίους διαμορφώθηκε ιστορικά η πολιτιστική βιομηχανία για την οποία μίλησαν οι δάσκαλοί του. Η αστική κοινωνία του 18ο και 19ου αιώνα διαμόρφωσε μια «δημόσια σφαίρα» που παρεμβαλλόταν ανάμεσα στην κοινωνία πολιτών και στο κράτος και μεσολαβούσε μεταξύ δημοσίων και ιδιωτικών συμφερόντων . Η αστική δημόσια σφαίρα συνέβαλε στην εδραίωση και εμβάθυνση του πεδίου δημοκρατικής συζήτησης και γνώμης που αντιτασσόταν στην κρατική εξουσία και στα πανίσχυρα συμφέροντα που διαμόρφωναν την κοινωνία. Βρήκε την έκφρασή της στα σαλόνια και στα καφέ, στις εφημερίδες και στα περιοδικά και τους εκδοτικούς οίκους που άνθιζαν στην Ευρώπη του 18ου και του 19ου αιώνα. Η μετάβαση από τη φιλελεύθερη δημόσια σφαίρα του Διαφωτισμού, που οδήγησε στις αστικές επαναστάσεις της Γαλλίας και της Αμερικής, στην κυριαρχούμενη από τα ΜΜΕ σφαίρα στη φάση του «προνοιακού κρατικού καπιταλισμού» και της «μαζικής δημοκρατίας» συνοδευόταν από την επικράτηση των γιγαντιαίων εθνικών -και αργότερα πολυεθνικών- επιχειρήσεων που μετέτρεψαν την ορθολογική δημόσια συζήτηση της δημόσιας σφαίρας από μηχανισμό συναίνεσης δια του κριτικού διαλόγου σε μηχανισμό συναίνεσης δια της χειραγώγησης. Οι πολίτες από σκεπτόμενα ορθολογικά άτομα μετατράπηκαν σε άβουλους καταναλωτές διασκεδαστικών εκπομπών και ειδήσεων.

Στον Χάμπερμας ασκήθηκε κριτική γιατί τείνει να εκθειάζει και να εξιδανικεύει αυτή τη δημόσια σφαίρα του 18ου αιώνα ξεχνώντας ότι από αυτήν αποκλείονταν οι πληβείοι εργάτες, οι γυναίκες κ.α. Παρ’ όλα αυτά ο Χάμπερμας επέμενε ότι μια δημόσια σφαίρα, πράγματι, αναδύθηκε επιτρέποντας σε ορισμένα μέλη της κοινωνίας να συμμετέχουν στη δημόσια συζήτηση και ταυτόχρονα να αντιστέκονται στην αυθαιρεσία της αυταρχικής κρατικής εξουσίας.

Ο Herbert Marcuse και ο μονοδιάστατος άνθρωπος

Ο Χ. Μαρκούζε παρέμεινε στις ΗΠΑ μετά την επιστροφή των υπόλοιπων εξόριστων μελών της Σχολής στη Γερμανία και αναδείχθηκε σε ιδεολογικό γκουρού των φοιτητικών κινημάτων της Βόρειας Αμερικής στη δεκαετία του ’60 των αντιπολεμικών και αντιρατσιστικών κινητοποιήσεων. Με το πρώτο βιβλίο του εισήγαγε στις ΗΠΑ τη συζήτηση για τον Hegel προσπαθώντας να αναθεωρήσει τις παραδοσιακές οπτικές για τη μεθοδολογία του. Επανεισάγει τη διαλεκτική σε μια πανεπιστημιακή κοινωνία που κυριαρχείται από το μεθοδολογικό εμπειρισμό. Μελετά και το είναι και το δέον των πραγμάτων προσπαθώντας να εξηγήσει τις εντάσεις ανάμεσα στο δεδομένο και στο δυνατό, ανάμεσα στο άμεσο φαινόμενο και στην τελική πραγματικότητα. Αρνείται να προσδώσει κύρος και αυθεντία στο υπάρχον δείχνοντας ότι έχει τη δυνατότητα να αλλαχθεί. Κάθε υπάρχον εμπεριέχει και την άρνησή του. Η «άρνηση της άρνησης» είναι το στοιχείο εκείνο που συγκροτεί την «κριτική θεωρία».

Προσπάθησε επίσης να συνδυάσει το Μαρξισμό και την Ψυχανάλυση. Στο έργο του για το «μονοδιάστατο άνθρωπο» θεωρητικοποίησε την παρακμή των επαναστατικών δυνατοτήτων στις καπιταλιστικές κοινωνίες αποδίδοντάς την στη ανάπτυξη των νέων μορφών κοινωνικού ελέγχου. Η «αναπτυγμένη βιομηχανική κοινωνία» δημιουργεί ψευδείς ανάγκες που δένουν το άτομο με την υπάρχουσα οργάνωση της παραγωγής και κατανάλωσης την οποία αναπαράγουν με τη διαρκή παρέμβασή τους η κουλτούρα των ΜΜΕ, η διαφήμιση, η βιομηχανική διαχείριση και ο φιλελεύθερος λόγος με την συνεχή προσπάθεια εξάλειψης της κριτικής και της ριζικής αντιπολίτευσης. Το αποτέλεσμα είναι η επικράτηση ενός «μονοδιάστατου» τρόπου σκέψης και συμπεριφοράς. Έτσι, ο Μαρκούζε έθεσε υπό ριζική αμφισβήτηση δύο βασικές θέσεις του παραδοσιακού Μαρξισμού. Κατά πρώτον, την ιδέα του προλεταριάτου ως αξιόπιστου φορέα επαναστατικής αντιπολίτευσης και, κατά δεύτερον, την ιδέα της αναπόφευκτης κατάρρευσης του καπιταλιστικού συστήματος. Αντί να αναζητά την αποκλειστικότητα της επανάστασης στην εργατική τάξη, τόνισε ότι εν δυνάμει επαναστατικοί φορείς ήταν οι μη ενσωματωμένες στο σύστημα μειονότητες, οι παρείσακτοι και η ριζοσπαστική διανόηση μέσω της διαμόρφωσης της «μεγάλης άρνησης». Απέναντι στο δογματικό σοβιετικό Μαρξισμό και τη δικτατορία του κόμματος ο Μαρκούζε ενέπνευσε τις δυνάμεις μιας Νέας Αριστεράς που συνδύασε με κριτικό τρόπο το Μαρξισμό και τις ιδέες της συμμετοχικής δημοκρατίας και του ανοίγματος σε μια σειρά πλουραλιστικών συμμαχιών, που περιλαμβάνουν κοινωνικά κινήματα και ομάδες σχετικά με θέματα όπως το κοινωνικό φύλο, η φυλή, η σεξουαλικότητα, η ειρήνη και το περιβάλλον. Ο Μαρκούζε συνέχισε ακατάπαυστα να ασκεί σκληρή κριτική στην αναπτυγμένη καπιταλιστική βιομηχανική κοινωνία, εκτός των άλλων και για το μιλιταρισμό, το ρατσισμό, το σεξισμό, τον ιμπεριαλισμό και την βίαιη αποικιακού χαρακτήρα παρέμβασή της στις αναπτυσσόμενες χώρες του λεγόμενου «Τρίτου Κόσμου».

Κριτική της «κριτικής θεωρίας»

Μια αρκετά ισχυρή κριτική που ασκήθηκε στη Σχολή της Φρανκφούρτης είναι ότι η νοοτροπία που επηρεάζει μεγάλο μέρος των απόψεων, ιδιαίτερα των κλασικών της, οδηγεί ουσιαστικά σε μια ρομαντική και ελιτίστικη κριτική της μαζικής κουλτούρας καλυπτόμενη από ένα «νεομαρξιστικό» μανδύα. Πολλοί εξ αριστερών επικριτές τονίζουν πως η «κριτική θεωρία» δεν είναι τίποτε άλλο από μορφή αστικού ιδεαλισμού που δεν σχετίζεται με πολιτική πρακτική και δεν συνδέεται με τα ριζοσπαστικά επαναστατικά κινήματα. Επιπλέον, ο πεσιμισμός πολλών μελών της Σχολής θα μπορούσε να θεωρηθεί ως προάγγελος της μεταμοντέρνας μελαγχολίας του τέλους του 20ού αιώνα που είχε ως αποτέλεσμα την εγκατάλειψη της διεκδίκησης μιας άλλης κοινωνίας, κάτι που άρχισε να ξεπερνιέται όταν τα νέα κοινωνικά κινήματα διακήρυξαν ότι «ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός».

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ – ΜΜΕ
Επικοινωνία είναι:
• η αμοιβαία επαφή των μεταξύ ατόμων ή και ομάδων
• η μεταβίβαση και η ανταλλαγή μηνυμάτων, πληροφοριών από κάποιον που νοείται ως πομπός προς κάποιον που νοείται ως δέκτης μέσω κοινού συστήματος σημάτων, συμβόλων ή τρόπων μεταφοράς
• (συνεκδ.) η σύνδεση με τη βοήθεια συσκευών που εξασφαλίζουν την ανταλλαγή μηνυμάτων, πληροφοριών
• η μεταβίβαση μηνυμάτων, πληροφοριών από ομάδα λίγων ατόμων σε μεγάλες πληθυσμιακές ομάδες
• η αμοιβαία επαφή μεταξύ προσώπων, η οποία χαρακτηρίζεται από κατανόηση και συνεργατικό πνεύμα

O όρος ΜΜΕ (Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας, mass media) σε όλες εκείνες τις τις μορφές επικοινωνίας όπου μεγάλος αριθμός ανθρώπων εκτίθενται σε ένα πανομοιότυπο μήνυμα. Σε αυτές περιλαμβάνονται τα έντυπα μέσα (εφημερίδες, περιοδικά, βιβλία) και τα ηλεκτρονικά μέσα (κινηματογράφος, ραδιόφωνο, τηλεόραση και όλο και περισσότερο το διαδίκτυο που ορισμένες φορές εντάσσεται στα «νέα μέσα»).
• Ασύγχρονα μέσα, όπως είναι ο τύπος και το Διαδίκτυο, καθώς η πληροφορία τους μεταδίδεται σε διαφορετικές χρονικές στιγμές για κάθε διακριτό χρήστη.
• Σύγχρονα ή ταυτόχρονα μέσα, όπως είναι το ραδιόφωνο και η τηλεόραση, καθώς όλοι οι χρήστες λαμβάνουν την πληροφορία συγχρόνως.
Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ: ΑΣΥΓΧΡΟΝΑ ΚΑΙ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ ΜΕΣΑ
Ως παραδείγματα ασύγχρονης και ταυτόχρονης επικοινωνίας, θα αναφερθούμε στην περίπτωση του διαδικτύου:
1. Ασύγχρονη επικοινωνία
Α. E-mail (συνέβαλε με επιτυχία στην μαζικοποίηση της χρήσης του διαδικτύου)
Β. Παγκόσμιος Ιστός (στα κινέζικα: «δίκτυο των δέκα χιλιάδων διαστάσεων στον ουρανό και την γη»). Περιβάλλον ασύγχρονης επικοινωνίας που αποτελεί ταυτόχρονα χώρο αναζήτησης πληροφοριών, χώρο αναψυχής αλλά και χώρο προσωπικών δημοσιεύσεων. Με τον κατάλληλο εξοπλισμό κάθε άτομο, ομάδα ή οργανισμός να δημιουργήσει ιστοσελίδα ή ιστολόγιο (blog) στον Παγκόσμιο Ιστό. Ειδικά χαρακτηριστικά του είναι το ελάχιστο κόστος και η δυνατότητα ανωνυμίας.
Γ. Ασύγχρονο φόρουμ συζήτησης
«Ηλεκτρονικά Βήματα Λόγου» (forum που υποτίθεται πως αντικαθιστούν την αρχαία αγορά και την άμεση δημοκρατία των ελλήνων στις σύγχρονες απρόσωπες και μαζικές κοινωνίας.
1. Ταχυδρομικοί κατάλογοι (mailing lists). Αυτόματη αποστολή σε μεγάλο αριθμό εγγεγραμμένων μελών του καταλόγου και στις κοινότητες διαδικτύου.
Ξεπερνά το μοντέλο ένας/έναν του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Οι συζητήσεις εξαρτώνται από τους συντονιστές της λίστας που συνεπάγεται άσκηση εξουσίας. Επειδή πρόκειται για χρονοβόρα διαδικασία, οι περισσότερες λίστες είναι ουσιαστικά ανοιχτές διαδικασίες κι ο καθένας συνεισφέρει με θέματα διαλόγου. Παρ’ όλα αυτά έστω και εν υπνώσει οι συντονιστές λειτουργούν ως «καλοπροαίρετοι δικτάτορες».
• 2. Ομάδες ειδήσεων (newsgroups)
Σε αυτή την περίπτωση δεν χρειάζεται συντονιστής και η συζήτηση είναι δημόσια και ο καθένας μπορεί να στέλνει και να ξεκινάει το θέμα πάνω στο οποίο γίνεται η συζήτηση με την μορφή των «νημάτων» (threads)

Οι ομάδες ειδήσεων δεν ελέγχονται από πουθενά. Ο καθένας συμμετέχει με μηνύματα και άρθρα που συνεπάγεται μια «αναρχική ισορροπία δυνάμεων». Η δομή και η τάξη είναι παρούσες, παρά την απουσία των οργάνων κεντρικής εξουσίας.

• 3. Σύστημα πίνακα ανακοινώσεων (BBS-bulletin board system):
Είναι ηλεκτρονικοί τόποι όπου οι χρήστες μπορούν να ανακοινώνουν πληροφορίες που θα διαβάσουν άλλοι χρήστες, να ανταλλάξουν μηνύματα ή να αναζητήσουν δεδομένα.

Δ. Μορφές ταυτόχρονης επικοινωνίας
1. Ηλεκτρονική αίθουσα συνομιλίας (chat room)
Φιλανδική επινόηση από τον Jarkko Oikarinen (Oulu University). Είναι σύστημα επικοινωνίας που παραμερίζει κάθε χρονικό εμπόδιο απόστασης και ταυτότητας στις σχέσεις των ανθρώπων. Η συζήτηση είναι ομαδική ή ατομική. Οι συμμετέχοντες μπορούν ανά πάσα στιγμή να γνωρίζουν ποιοι είναι συνδεδεμένοι. Παρέχεται δυνατότητα μικρών διαλόγων (περιορισμένος αριθμός λέξεων) με πολλούς ή ιδιωτικών διαλόγων με τα μηνύματα να εμφανίζονται μόνο στις οθόνες των δύο συνομιλητών. Πιο εξελιγμένα συστήματα τύπου Skype προσφέρουν δυνατότητα (φτηνή υπερατλαντική τηλεφωνική επικοινωνία).
Η έλλειψη μη λεκτικής επικοινωνίας καλύπτεται με άλλα μέσα, όπως οι emoticons [πχ J ή L] και οι συντμήσεις [πχ 🙂 που σημαίνει χαίρομαι,:-( που σημαίνει λυπάμαι ή :-* που σημαίνει φιλάκι].
2. Προγράμματα ειδοποίησης και αποστολής άμεσων μηνυμάτων

Yahoo Messenger, ICQ (I seek you) κ.ά. Προγράμματα όπου κάθε χρήστης καταχωρεί σε «κατάλογο φίλων» τις ηλεκτρονικές διευθύνσεις των ατόμων με τα οποία θέλει να συνομιλεί. Λαμβάνει ειδοποίηση κάθε φορά που «φίλος» τον αναζητήσει για να συνομιλήσουν μεταξύ τους και αντίθετα. Στις μέρες μας αυτή η διαδικασία είναι ενσωματωμένη στα προγράμματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου (π.χ. Yahoo, gmail κ.ά.)

3. MUDs (Multiple User Dungeons or Dimensions or Dialogue)
Συστήματα που ξεκίνησαν ως διαδικτυακά παίγνια και έχουν εξελιχθεί σε εικονικούς κόσμους στους οποίους οι συμμετέχοντες αλληλεπιδρούν μέσω κειμένων ή άβαταρ (avatar=γενική ονομασία των θείων ενσαρκώσεων στον Ινδουισμό για τις ενσαρκώσεις του Βισνού).
Αυτές οι κοινότητες δίνουν τη δυνατότητα σε ανθρώπους από όλο τον κόσμο να συμμετέχει σε ένα κοινό χώρο (Κυβερνοχώρος) και να συνδιαμορφώσουν νέους εικονικούς κόσμους με νέους κάθε φορά κανόνες.
Αρνητικό στοιχείο είναι ότι συχνά αυτές οι κοινότητες έχουν γίνει, τρόπον τινά, φέουδα αυτών που τις πρωτοδημιουργούν που σημαίνει ότι είναι, αντίθετα από τις «καλοπροαίρετες δικτατορίες» για τις οποίες κάναμε λόγο νωρίτερα.
4. Μετακόσμοι (γραφικά chat, υπερμεσικά, chat, habitats, GMUKS graphical multi-user conversations)
Σε σχέση με τα MUDs και προγενέστερες εφαρμογές, οι Μετακόσμοι διαθέτουν ήχο και εικόνες. Συνομιλία μεταξύ των χρηστών με τη χρήση άβαταρ και εμφάνιση των λεχθέντων με τα «συννεφάκια» των γελοιογραφιών. Παρέχουν εικονικό «χώρο διαμονής» για τη δημιουργία της (ψευδ)αίσθησης πραγματικού χώρου
Χρήση δικών τους οικονομικών συστημάτων για τον καθορισμό της αξίας των αντικειμένων και των υπηρεσιών που προσφέρουν αλλά, κατά κύριο λόγο, για την αίσθηση «σταθερής κοινότητας».

5. Social Media

Τα «κοινωνικά μέσα» (blogs, facebook, twitter, academia, flickr, linkedin κ.α) μετατρέπουν τους μονολόγους σε διαλόγους με τη βοήθεια της τεχνολογίας της πληροφορικής. Βάση τους το WEB 2.0, δηλαδή οι δικτυακές εφαρμογές που διευκολύνουν με διαδραστικό τρόπο:
– Τη διάδοση και το μοίρασμα των πληροφοριών (information sharing)
– Τη δυνατότητα συνεργασίας μεταξύ ποικίλων και διαφορετικών συστημάτων (interoperability)
– Τον επικεντρωμένο στο χρήστη σχεδιασμό (user-centered design)

Στη δεκαετία του ’60 ο Μάρσαλ Μακ Λούαν υποστήριξε ότι «το μέσο είναι το μήνυμα». Εννοούσε ότι κάθε μέσο επικοινωνίας έχει τα δικά του χαρακτηριστικά στοιχεία τα οποία διαμορφώνουν τα μηνύματα που λαμβάνονται και τον τρόπο με τον οποίο γίνονται αντιληπτά από τον αποδέκτη. Έτσι, η τηλεόραση είναι κυρίως «οπτικό μέσο» και το κύριο μήνυμα μεταδίδεται μέσω των εικόνων. Μολονότι το ραδιόφωνο είναι «ακουστικό μέσο» απεχθάνεται τη σιωπή κι έτσι οι συνεντεύξεις και οι αντιπαραθέσεις που θεωρούνται καλύτερες είναι αυτές με τις μικρότερες απλές απαντήσεις. Δεν υπάρχει χρόνος για σκέψη και συλλογισμούς. Ο έντυπος τύπος μπορεί να ασχοληθεί σοβαρά με τα διάφορα θέματα και τις ιδέες με πιο συστηματικό τρόπο αλλά ολοένα και περισσότερο προσχωρεί στη λογική του οπτικού μέσο με το στυλ του ταμπλόιντ: τίτλοι, σλόγκαν/συνθήματα, φωτογραφίες κλπ).

Γίνεται έντονη μάχη για να καθιερωθεί η «πλουραλιστική δημοκρατία» μέσω της λειτουργίας πολλών και ελεύθερων μέσων που εκφράζουν μια τεράστια γκάμα πολιτικών ιδεών και απόψεων. Ο έλεγχος των μέσων και η προκατάληψή τους είναι οι κύριες πηγές ανησυχίας κι ενδιαφέροντος για τους πολιτικούς αναλυτές. Η συγκέντρωση των εκδοτικών αυτοκρατοριών και των ραδιοτηλεοπτικών διαύλων στα χέρια ολίγων μεγιστάνων του Τύπου και άλλων μεγαλοεπιχειρηματιών (εφοπλιστές, κατασκευαστές κλπ) σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο αποτελεί σοβαρό πρόβλημα για τη δημοκρατία. Ο έλεγχος των συντακτών και των δημοσιογράφων από τους ιδιοκτήτες των μέσων είναι εξίσου σοβαρό πρόβλημα. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι το διαδίκτυο προσφέρει μεγαλύτερα περιθώρια έκφρασης ενός ευρύτατου φάσματος απόψεων και πραγματικής αντιπαράθεσης αλλά η επίδρασή του στην Πολιτική, μολονότι αυξάνεται με γρήγορο ρυθμό, είναι ακόμη μικρή σε σχέση με την επιρροή που ασκούν οι mainstream εφημερίδες και τηλεοπτικοί δίαυλοι και δίκτυα εντός κι εκτός συνόρων επιβάλλοντας συγκεκριμένες απόψεις και αποσιωπώντας ή περιθωριοποιώντας άλλες.

«Η προκατάληψη των μέσων» παίζει πράγματι το ρόλο της; Ορισμένοι ισχυρίζονται ότι οι άνθρωποι δεν εκτίθενται σε μηνύματα που δεν ανταποκρίνονται στις ιδέες τους ή τα φιλτράρουν και τα επανερμηνεύουν σύμφωνα με τις δικές τους προκαταλήψεις και οπτικές γωνίες. Πολλοί αποφεύγουν σχεδόν εντελώς τις πολιτικές σελίδες ή τις τηλεοπτικές ειδήσεις κι εκπομπές καταφεύγοντας στις αθλητικές σελίδες και κανάλια ή στις εκπομπές μόδας και τα αντίστοιχα ένθετα και περιοδικά έντυπα. Όμως, η συνεχής επανάληψη της μετάδοσης του μηνύματος, έστω και για λίγο, επηρεάζει τους χρήστες των μέσων κι αυτό είναι υπέρ του πομπού καθώς το μήνυμα παραμένει σε ισχύ. Υπάρχουν ενδείξεις ότι π.χ. οι εφημερίδες μπορούν να επιδράσουν στην ψηφοφορία και ίσως σε ορισμένες στιγμές να έκριναν το τελικό αποτέλεσμα οριακών εκλογών (Ελλάδα, Ιούνιος 2012;).

Ο ρόλος των ΜΜΕ στην κοινωνική αλλαγή γίνεται ολοένα και πιο σημαντικός με την ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και την εντεινόμενη πολυπλοκότητας μιας «παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας». Στο σημείο αυτό θα πρέπει περιληπτικά να αναφέρουμε τις κυριότερες θεωρίες για τα ΜΜΕ και το ρόλο τους.
i) Η θεωρία της «υποδόριας βελόνας» τονίζει ότι τα ΜΜΕ ασκούν άμεση, απευθείας και ισχυρή επιρροή στα ακροατήριά τους. Ειδικά κατά τις δεκαετίες του 1940 και του 1950, τα ΜΜΕ θεωρούνταν ικανά να ασκούν πανίσχυρη επιρροή στην αλλαγή της κοινωνικής συμπεριφοράς. Παράγοντες που ευνοούσαν τη θεωρία αυτή ήταν η ραγδαία άνοδος του ραδιοφώνου και της τηλεόρασης, η ανάδυση των «βιομηχανιών της πειθούς», όπως η διαφήμιση και η προπαγάνδα, ο κινηματογράφος (κυρίως όσον αφορά την επιρροή του στα παιδιά, η απόλυτη μονοπώληση των ΜΜΕ από τα ναζιστικά και φασιστικά κόμματα που κατέλαβαν την εξουσία στη Γερμανία, την Ιταλία και στις χώρες όπου υπήρχαν δικτατορικά καθεστώτα. Έτσι τα μηνύματα που εκπέμπουν τα ΜΜΕ «εισχωρώντας» ως «ενέσιμο υγρό» στο μυαλό των ακροατών-θεατών προκαλούν επιθυμητές αποκρίσεις τους στον πομπό. Αργότερα με νεότερες έρευνες αμφισβητήθηκε η επιστημονική ακρίβεια της θεωρίας.
ii) Η θεωρία της διαμόρφωσης της ημερήσιας διάταξης (agenda setting). Τονίζει την ιδιαίτερη ικανότητα των ΜΜΕ να διαμορφώνουν τον κατάλογο με τα ζητήματα που θεωρούν σημαντικά και να επηρεάζουν την ποικιλία των θεμάτων που μπορεί να συζητήσει το κοινό των ΜΜΕ. Δύο βασικές παραδοχές αποτελούν τη βάση για την άποψη αυτή. Πρώτον, ότι ο Τύπος και τα ΜΜΕ δεν αντανακλούν την πραγματικότητα αλλά την φιλτράρουν και τη διαμορφώνουν και, δεύτερον, ότι η επικέντρωση των ΜΜΕ σε λίγα θέματα οδηγεί το κοινό στο να θεωρεί μόνο αυτά ως σημαντικά ή σημαντικότερα από κάποια άλλα.
iii) Η θεωρία της διάχυσης των καινοτομιών. Επικεντρώνεται στις συνθήκες που αυξάνουν ή μειώνουν την δυνατότητα μιας ιδέας, ενός προϊόντος ή μιας πρακτικής να υιοθετηθεί από τα μέλη μιας συγκεκριμένης κουλτούρας. Η θεωρία προβλέπει ότι τα ΜΜΕ όσο και οι διαπροσωπικές επαφές παρέχουν πληροφόρηση και επηρεάζουν την γνώμη και την κρίση των μελών του κοινού. Τέσσερα στάδια εντοπίστηκαν: α) εφεύρεση, β) διάχυση (ή επικοινωνία) μέσω του κοινωνικού συστήματος, γ) χρόνος, και δ) συνέπειες. Υπάρχουν πέντε κατηγορίες αποδεκτών που υιοθετούν τις καινοτομίες: α) οι καινοτόμοι (2,5% του συνόλου), β) οι πρώιμοι αποδέκτες (13,5%), γ) η πρώιμη πλειονότητα (34%), δ) η ύστερη πλειονότητα (34%) και οι καθυστερημένοι (16%). Άρα: Διάχυση είναι «η διαδικασία με την οποία μια καινοτομία διαδίδεται επικοινωνιακώς μέσω ορισμένων διαύλων σε μια χρονική περίοδο μεταξύ των μελών ενός κοινωνικού συστήματος.
iv) Η θεωρία της καλλιέργειας (cultivation theory). Μετά την παρακμή των θεωριών της «βελόνας» άρχισαν να εμφανίζονται νέες παραλλαγές τους πιο επεξεργασμένες εμπειρικά, όπως οι θεωρίες του «σταλαγμίτη». Αυτές χρησιμοποιούν τη μεταφορά του σταλαγμίτη για να δείξουν ότι υπάρχει αναλογία ανάμεσα στη αργή συγκρότηση των σταλαγμιτών και στην αργή επενέργεια της επίδρασης των ΜΜΕ στα άτομα. Η έρευνα κατά τη δεκαετία του ’60 εστιάστηκε στην επίδραση που ασκεί η τηλεόραση στις ιδέες των τηλεθεατών σχετικά με το πώς μοιάζει ο κόσμος. Οι θεωρητικοί της καλλιέργειας υποστηρίζουν ότι η τηλεόραση βαθμιαία επιφέρει μακροπρόθεσμα αποτελέσματα που είναι μικρά και έμμεσα αλλά σωρευτικά και σημαντικά, καθώς επηρεάζει και διαμορφώνει τις αντιλήψεις των θεατών σχετικά με την κοινωνική πραγματικότητα. Τελικά, διαμορφώνει συνολικά μια νέα κουλτούρα Τα ΜΜΕ καλλιεργούν στάσεις και αξίες που είναι ήδη στοιχεία της κουλτούρας. Διατηρούν και διαδίδουν αυτές τις αξίες στα μέλη της κουλτούρας καθιστώντας ισχυρότερη τη συνοχή της. Επιπλέον, οδηγούν στην υιοθέτηση πολιτικών στάσεων του «μεσαίου χώρου» (mainstreaming). Οι θεωρητικοί της καλλιέργειας διακρίνουν μεταξύ «πρώτης τάξεως» (γενικές πεποιθήσεις για τον καθημερινό κόσμο π.χ. για την εξάπλωση της βίας) και «δευτέρας τάξεως» αποτελεσμάτων (ειδικές στάσεις όσον αφορά π.χ. το νόμο και την τάξη ή την προσωπική ασφάλεια) καθώς και μεταξύ όσων βλέπουν πολλές ώρες τηλεόραση (heavy viewers) και όσων βλέπουν λίγο (light viewers) και έχουν εναλλακτικές πηγές ενημέρωσης σε αντίθεση με τους πρώτους που αντιλαμβάνονται τον κόσμο αποκλειστικά μέσω της τηλεοπτικής οθόνης.
v) Η θεωρία του μέσου. Η θεωρία αυτή προκάλεσε σάλο στο χώρο της κοινωνιολογίας των ΜΜΕ καθώς υποστήριζε ότι «το μέσο είναι το μήνυμα», δηλαδή ότι το είδος του μέσου επηρεάζει την αντίληψη. Επισημαίνεται ότι οι δίαυλοι δε διαφέρουν μόνο ως προς το περιεχόμενό τους αλλά και όσον αφορά τον τρόπο με το οποίο αφυπνίζουν και τροποποιούν σκέψεις και αισθήσεις. Τα μέσα διαχωρίζονται ανάλογα με τις γνωστικές διαδικασίες που απαιτεί το καθένα. Οι δίαυλοι είναι κυρίαρχη δύναμη που πρέπει να τους κατανοήσουμε ώστε να γνωρίσουμε τους τρόπους με τους οποίους τα μέσα επηρεάζουν την κοινωνία και την κουλτούρα. Η θεωρίας εστιάζεται στα χαρακτηριστικά του κάθε μέσου αντί στο περιεχόμενο ή στο πώς λαμβάνει την πληροφόρηση. Το μέσο δεν είναι απλώς μια εφημερίδα ή το διαδίκτυο ή μια ψηφιακή κάμερα κ.ο.κ. Οι άνθρωποι προσαρμόζονται στο εκάστοτε περιβάλλον μέσω μιας ορισμένης ισορροπίας ή αναλογίας των αισθήσεων. Το εκάστοτε κυρίαρχο μέσο παράγει μια ιδιαίτερη αναλογία αισθήσεων επηρεάζοντας έτσι την ίδια την αντίληψη.
vi) Το σπιράλ της σιωπής. Πρόκειται για απόπειρα εξήγησης του τρόπου διαμόρφωσης της κοινής γνώμης και ενδιαφέρεται κυρίως να δώσει απάντηση στο ερώτημα του γιατί οι άνθρωποι τείνουν να παραμένουν σιωπηλοί όταν οι απόψεις τους βρίσκονται στην πλευρά της μειοψηφίας. Η θεωρία στηρίζεται σε 3 υποθέσεις. Πρώτον, ότι οι άνθρωποι διαθέτουν την «έκτη αίσθηση», δηλαδή ένα «οιονεί στατιστικό όργανο» που το χρησιμοποιούν για να αντιλαμβάνονται την επικρατούσα γνώμη πριν από την όποια επίσημη καταγραφή της σε εκλογές, δημοσκοπήσεις και έρευνες. Δεύτερον, ότι οι άνθρωποι φοβούνται μήπως απομονωθούν και γνωρίζουν ποιες είναι οι συμπεριφορές που μπορούν να οδηγήσουν στην κοινωνική απομόνωση. Τρίτον, οι άνθρωποι αποφεύγουν να εκφράζουν τη δική τους άποψη από φόβο μήπως απομονωθούν.

«Ακαδημία Πλάτωνος» Πρόγραμμα Ενηλίκων: Εργαστήριο μαθήματος Σάββατο 12/1/2013

16:00-20:00: εργαστήρι ενότητας 1.1: Φιλοσοφία, Οικονομία και Πολιτική: αντινομίες και προοπτικές, Κωνσταντίνος Κανελλόπουλος, Αθανάσιος Τσακίρης, Ευθύμης Παπαβλασόπουλος δράση εργαστηρίου: προβολή ταινιών και συζήτηση σχετική με τα θέματα των ταινιών.

1. Μοντέρνοι Καιροί
Σκηνοθεσία
Τσάρλι Τσάπλιν

Παραγωγή
Τσάρλι Τσάπλιν

Σενάριο
Τσάρλι Τσάπλιν

Πρωταγωνιστές
Τσάρλι Τσάπλιν
Paulette Goddard
Henry Bergman
Stanley Sandford
Chester Conklin

Πρώτη προβολή
5 Φεβρουαρίου 1936 (ΗΠΑ)

Μουσική
Τσάρλι Τσάπλιν

Διάρκεια
87 λεπτά

Λεπτομέρειες: http://www.cine.gr/film.asp?id=703321

2. Blade Runner

Σκηνοθεσία
Ridley Scott

Παραγωγή
Μάικλ Ντήλι – Ρίντλεϊ Σκοτ

Σενάριο
Χάμπτον Φέιντσερ – Ντέιβιντ Πηπλς

Μουσική
Βαγγέλης Παπαθανασίου (Vangelis)

Παίζουν
Harrison Ford, Rutger Hauer, Sean Young, Edward James Olmos

Κυκλοφορία
1982

Διάρκεια
112′

Λεπτομέρειες: http://www.videolesxi.gr/index.php?view_option=viewsp&for_sale=0&id=6458&adult=0

ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΞΕΝΩΣΗ

ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΞΕΝΩΣΗ.

του ΘΑΝΑΣΗ ΤΣΑΚΙΡΗ

Σημαντικό πρόβλημα σε μια παγκόσμια οικονομία είναι η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας γραφείου και μαζικής ένταξης στην παραγωγική διαδικασία των προϊόντων και των διαδικασιών της νέας τεχνολογίας της πληροφορικής που αενάως ανανεώνεται με αποτέλεσμα τη συνεχή μείωση των θέσεων εργασίας και τις μαζικές απολύσεις, που αφενός θυμίζει την κατάσταση του 19ου αιώνα και αφετέρου μας δείχνει ότι η τάση της εποχής αυτής είναι αντίστροφα με την βιομηχανική εποχή να αποκοινωνικοποιείται η εργασία. Η αλλοτρίωση/αποξένωση των εργαζομένων στη «δικτυακή κοινωνία» είναι προϊόν της «εξατομίκευσης της εργασίας» καθώς η δικτυακή εργασία και εξατομικευτική λογική της αφήνει τους εργαζόμενους μόνους με τους εαυτούς τους. Αν είναι ισχυροί οι εργαζόμενοι δεν έχουν προβλήματα ιδιαίτερα αλλά γίνεται δραματική η κατάσταση όταν δεν διαθέτουν τις κατάλληλες δεξιότητες ή πέφτουν σε ορισμένες από τις παγίδες του συστήματος (ασθένεια, εθισμοί, ψυχολογικά προβλήματα, έλλειψη στέγασης, ή ασφάλισης υγείας).[1]
Ως αλλοτρίωση ή αποξένωση νοείται να είναι κανείς σε απόσταση από κάτι, σε αντίθεση με κάτι ή σε μια προβληματική σχέση με κάτι. Ο Μαρξ στα πρώιμα γραπτά του διατύπωνε μια σημασία της λέξης «αλλοτρίωση». Σύμφωνα, λοιπόν, με τον Μαρξ, όταν λέμε ότι είμαστε αλλοτριωμένοι ή αποξενωμένοι αυτό σημαίνει πως ότι δεν έχουμε μια κατάλληλη σχέση ως προς ορισμένα προϊόντα, δραστηριότητες, ανθρώπους ή χαρακτηριστικά στοιχεία της ζωής μας. Έτσι, ουσιαστικά αισθανόμαστε ανικανοποίητοι και δεν είμαστε ευτυχισμένοι. Το να πετύχουμε τους στόχους μας, τις επιδιώξεις μας και τις επιθυμίες μας σημαίνει ότι βρισκόμαστε σε μια αρμονική σχέση ως προς αυτά τα πράγματα.
Κατά τον Μαρξ το πρωταρχικό γνώρισμα της ανθρώπινης ζωής είναι η «παραγωγική δραστηριότητα». Τα ανθρώπινα όντα είναι, κατά τον Μαρξ, τα κατ’ εξοχήν όντα που πρέπει να είναι παραγωγικά, που πρέπει να συνεργάζονται και να αλληλεπιδρούν με τη φύση και τα άλλα ανθρώπινα όντα ώστε να δημιουργούν πράγματα και καταστάσεις για να επιφέρουν αλλαγές στον κόσμο που μας περιβάλλει. Το ειδικό χαρακτηριστικό που αποτελεί την «πεμπτουσία» των ανθρώπινου είδους είναι η παραγωγική ικανότητά του. Έτσι, το να αποξενωνόμαστε από τις είδος μας σημαίνει να απομακρυνόμαστε από τη θεμελιώδη φύση μας ως παραγωγικά όντα. Η παραγωγική ικανότητα των ανθρώπων είναι αναγκαία για την επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Για τους ανθρώπους, η παραγωγή είναι ουσιαστικά ικανοποίηση. Ουσιαστικά, η παραγωγή είναι κοινωνική δραστηριότητα. Επιπλέον, σε αντίθεση με τα ζώα, μπορούμε να κάνουμε επιλογές σχετικά με το τι παράγουμε και πώς το παράγουμε. Αυτό είναι σημαντικό γιατί αυτή η ικανότητα μας καθιστά ικανούς να να επιλέγουμε ποιο θα είναι το είδος της ατομικής, πολιτικής και κοινωνικής ζωής να ζήσουμε.

Ο Μαρξ θεωρεί ότι το χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης είναι ότι οι άνθρωποι απολαμβάνουν την εργασία που τους προκαλεί και τους κινητοποιεί να δημιουργούν, ολοένα και πιο αποτελεσματικά, περισσότερα και καλύτερα προϊόντα. Όταν οι άνθρωποι είναι σε θέση να κάνουν μια τόσο ωραία δουλειά θα την προτιμήσουν από τη σχόλη. Όμως, στον καπιταλισμό τα πράγματα δεν είναι τόσο ιδανικά. Αντιθέτως, η εργασία θεωρείται αναγκαιότητα και αγγαρεία. Οι εργαζόμενοι δεν είναι ελεύθεροι συνειδητοί κοινωνικοί παραγωγοί αλλά εξαναγκάζονται να δουλεύουν σε δουλειές που δεν τους ευχαριστούν και δεν τους ικανοποιούν και τους φέρνουν σε σύγκρουση με άλλους ανθρώπους. Έτσι, η αλλοτρίωση των εργαζομένων παίρνει τέσσερις μορφές: 1) αποξένωση από τα προϊόντα που παράγουν, 2) αποξένωση από την ίδια την παραγωγική τους δραστηριότητα, 3) απομάκρυνση από την ανθρώπινη ουσία και 4) αποξένωση από τους άλλους ανθρώπους.

O Ούγγρος Μαρξιστής Γκέοργκ Λούκατς εισήγαγε την έννοια της ολότητας στη μαρξιστική θεωρία καθώς και την έννοια της πραγμοποίησης. Αναθεώρησε κατά κάποιο τρόπο την κυρίαρχη αντίληψη για τη μαρξιστική θεωρία καθώς υποβάθμισε τον οικονομικό ντετερμινισμό και ανέδειξε εκείνες τις πλευρές του έργου του Μαρξ που αφορούν την αλλοτρίωση και τον εμπορευματικό φετιχισμό αλλά και του Μαξ Βέμπερ για τον εξορθολογισμό. Τόνισε ότι ο αγώνας αφορά το μετασχηματισμό των κοινωνικών σχέσεων και ειδικότερα αυτών μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας που γίνονταν αντιληπτές ως σχέσεις μεταξύ πραγμάτων.

Η αλλοτρίωση, όμως, σύμφωνα με τον Μαρξ, φαίνεται να είναι κοινό χαρακτηριστικό κάθε μορφής μισθωτής εργασίας στον καπιταλισμό. Το ερώτημα που τέθηκε με την κατάργηση ή μείωση των παλιών μορφών εργασίας των τεχνιτών και την ανάπτυξη του εργοστασιακού συστήματος παραγωγής και της τεχνολογικής καινοτομίας είναι το κατά πόσο ορισμένα επαγγέλματα διακρίνονται από την τάση αυτή περισσότερο ή λιγότερο από άλλα. Αυτή η σκέψη οδήγησε έναν άλλο κοινωνιολόγο της εργασίας να εξερευνήσει ορισμένες περιπτώσεις και να ανακαλύψει ότι, όντως, υπάρχουν επαγγέλματα που διαφοροποιούνται από άλλα ανάλογα με το βαθμό αλλοτρίωσης και αποξένωσης. Αρχικά ο Melvin Seeman προσπάθησε να κατασκευάσει ορισμένες μετρήσιμες έννοιες για την αλλοτρίωση:[2]
1. Αίσθηση αδυναμίας (powerlessness), δηλαδή η αίσθηση που έχει κανείς πως δεν ασκεί παρά ελάχιστο έλεγχο σε όσα συμβαίνουν γύρω του: «Ό,τι κι αν κάνω, δεν βλέπω διαφορά»
2. Αίσθηση ανομίας/έλλειψης κανόνων (normlessness), δηλαδή χρήση κοινωνικά μη αποδεκτών μέσων επίτευξης στόχων: «Το να είσαι ‘καλός’ δεν ωφελεί πια», «Οι ωραίοι είναι πάντα τελευταίοι»”
3. Αίσθηση απουσίας νοήματος (meaninglessness), αίσθηση αδυναμίας κατανόησης των προσωπικών και των κοινωνικών υποθέσεων: «Δεν καταλαβαίνω τίποτε πια» «Και ποιο είναι το νόημα όλων αυτών;»
4. Πολιτισμική αποξένωση (cultural estrangement), δηλαδή απόρριψη των ισχυουσών αξιών και προτύπων: «Οι πολιτισμικές αξίες μου δεν είναι δικές μου» «Και τι πάει να πει ‘επιτυχία’ στο κάτω-κάτω της γραφής;»
5. Αυτό-αποξένωση (self-estrangement), ενασχόληση με δραστηριότητες χωρίς ουσιαστική ανταμοιβή και ικανοποίηση: «Η δουλειά μου δεν μου λέει πολλά πράγματα» Αυτά που μαθαίνω στο σχολείο είναι άσχετα»
6. Κοινωνική απομόνωση (social isolation), δηλαδή αίσθηση αποκλεισμού ή απόρριψης: «Είμαι μόνος» «Δεν κολλάω με τους άλλους» «Κανείς δεν με επισκέπτεται πια»
.
Στους χώρους δουλειάς επικρατούν η αίσθηση αδυναμίας και η αυτοαποξένωση, όπως έχουν δείξει έρευνες του Seeman. Η έντονη ικανοποίηση τείνει να σχετίζεται θετικά με το ουσιαστικό ενδιαφέρον που προκαλεί η εργασία, το βαθμό ελέγχου πάνω στην εργασία, τα επίπεδα αμοιβών και οικονομικής ασφάλειας και με τις ευκαιρίες κοινωνικής συνεργασίας και διάδρασης. Οι άνθρωποι που νοιώθουν ότι ελέγχουν την εργασία τους τείνουν να είναι λιγότερο αυταρχικοί, λιγότερο αυτό-επικριτικοί, λιγότερο μοιρολατρικοί και λιγότερο κομφορμιστές από πλευράς ιδεών ενώ έχουν περισσότερη αυτοπεποίθηση και πιο υπεύθυνοι από πλευράς ηθικότητας.[3] Τη δουλειά του Seeman ανέλαβε να προωθήσει ο R. Blauner επιχειρώντας να συνδέσει διαφορετικές μορφές και βαθμούς αλλοτρίωσης με διαφορετικά επαγγέλματα και κλάδους.[4]

Ερεύνησε τέσσερις κλάδους παραγωγής και τη συσχέτιση της εξαρτημένης μεταβλητής της αλλοτρίωσης με την ανεξάρτητη μεταβλητή που είναι η τεχνολογία. Έτσι, διαπίστωσε ότι στην βιομηχανία των εκτυπώσεων η βιοτεχνική τεχνολογία που χρησιμοποιείτο έδινε τη δυνατότητα στους τυπογράφους να συνεργάζονται με τους συναδέλφους τους σε ομάδα τεχνιτών που ξεκινούσαν την επαγγελματική τους καριέρα από νεαρή ηλικία. Στην κλωστοϋφαντουργία η τεχνολογία ήταν κάπως περίπλοκη και οι εργάτες έπρεπε να έχουν κάποιες δεξιότητες χειρισμού τους. Οι εργάτες στις αυτοκινητοβιομηχανίες ήταν πολύ διαφορετική περίπτωση από πλευράς κοινωνικών εμπειριών. Η έλλειψη απαιτήσεων σε δεξιότητες οδηγούσε στη συγκρότηση ενός σώματος εργατών που δεν διέθεταν παρά ελάχιστες δυνατότητες εργασιακής αυτονομίας, όπως οι τυπογράφοι. Βρίσκονταν στο έλεος των ρυθμών της αλυσίδας παραγωγής. Τέλος, στη χημική βιομηχανία η καινοτομική τεχνολογία απαιτεί έναν υψηλό βαθμό ατομικής ευθύνης από τον εργαζόμενο ενώ οι συνήθως ευνοϊκές οικονομικές συνθήκες για την ευημερία του κλάδου (επέκταση αγορών και προϊόντων, υψηλή κερδοφορία) δημιουργούσαν συχνά υψηλό βαθμό ικανοποίησης από την άποψη των μισθολογικών και ασφαλιστικών διεκδικήσεων. Έτσι, δημιούργησε τον παρακάτω πίνακα:[5]

Αλλοτρίωση Ορισμός/Βασικά μέτρα Μη αλλοτρίωση
Αίσθηση αδυναμίας (powerlessness) Έλλειψη ελευθερίας και ελέγχου / ελευθερία φυσικής και κοινωνικής κίνησης Ελευθερία και έλεγχος
Αίσθηση απουσίας νοήματος (meaninglessness) Έλλειψη κατανόησης και σκοπού / υποδιαιρεμένα και περιορισμένα εργασιακά καθήκοντα Κατανόηση και σκοπός
Κοινωνική απομόνωση Έλλειψη αίσθησης του ανήκειν και αναγνώρισης-ταύτισης Ανήκειν και ταυτότητα
Αυτο-αποξένωση (self-estrangement) Έλλειψη συμμετοχής και εκπλήρωσης/εργαλειακή στάση και βαρεμάρα Συμμετοχή και αυτοέκφραση

Έτσι, λοιπόν, σχέση αιτίου (τύπου τεχνολογίας) και αιτιατού (μορφή αλλοτρίωσης) παρεμβαίνουν τρεις μεταβλητές. Πρώτα απ’ όλα, οι διαφορές στην κατανομή της εργασίας ή στην έκταση της υποδιαίρεσης των εργασιακών καθηκόντων. Δεύτερη μεταβλητή είναι ο τρόπος κοινωνικής οργάνωσης, κατά πόσο, δηλαδή, ένας κλάδος οργανώνεται σε παραδοσιακή (προσωπικοί δεσμοί) βάση ή σε γραφειοκρατική (απρόσωποι δεσμοί) βάση. Τρίτη μεταβλητή είναι η οικονομική δομή ενός κλάδου και ιδιαίτερα η οικονομική επιτυχία ή αποτυχία του. Ο παρακάτω πίνακας[6] δείχνει αυτό το σχήμα των μεταβλητών:

Ανεξάρτητη μεταβλητή > Παρεμβάλλουσες μεταβλητές > Εξαρτημένη μεταβλητή
Τεχνολογία > Καταμερισμός εργασίας
Κοινωνική οργάνωση
Οικονομική δομή > Αλλοτρίωση

Ο παρακάτω πίνακας δίνει τη συσχέτιση του τύπου τεχνολογίας με το βαθμό αλλοτρίωσης:[7]

Βαθμός αλλοτρίωσης (εξαρτημένη μεταβλητή)
Τύπος τεχνολογίας (ανεξάρτητη μεταβλητή) Αίσθηση αδυναμίας (powerlessness) Αίσθηση απουσίας νοήματος (meaninglessness) Κοινωνική απομόνωση Αυτο-αποξένωση (self-estrangement)
Βιοτεχνική τεχνολογία (τυπογραφία) Χαμηλή Χαμηλή Χαμηλή Χαμηλή
Μηχανική εργασία (κλωστοϋφαντουργία νοτίων ΗΠΑ) Υψηλή Υψηλή Χαμηλή Υψηλή
Αλυσίδα παραγωγής (αυτοκινητοβιομηχανία) Υψηλή Υψηλή Υψηλή Υψηλή
Τεχνολογία διαδικασιών (χημική βιομηχανία) Χαμηλή Χαμηλή Χαμηλή Χαμηλή

Οι τυπογράφοι ίσως είναι οι πιο ικανοποιημένοι από όλους τους παραπάνω κλάδους. Η βιοτεχνική τεχνολογία τους συνδυάζεται με ευνοϊκές οικονομικές συνθήκες και παραδοσιακά ισχυρές συνδικαλιστικές οργανώσεις. Είναι σχετικά ειδικευμένοι μετά από μακρόχρονη μαθητεία συχνά στον ίδιο το χώρο εργασίας που είναι μικρός σε μέγεθος. Ως αποτέλεσμα οι εργάτες αυτοί θεωρούν ότι η δουλειά τους έχει νόημα, είναι πρόκληση για συμμετοχή στο σχεδιασμό και την εφαρμογή της, και έτσι ταυτίζονται με το επάγγελμα. Οι κλωστοϋφαντουργοί δεν έχουν ιδιαίτερη εξειδίκευση και δεξιότητες, η δε δουλειά τους είναι ανιαρή και μη ενδιαφέρουσα. Στις μικρές κοινότητες των Νότιων Πολιτειών των ΗΠΑ όπου έγινε η έρευνα του Blauner η ενασχόληση με τις οικογενειακές και τις ενοριακές υποθέσεις αντιστάθμιζε τη ρουτίνα της εργασιακής δραστηριότητας στα εργοστάσια και την έλλειψη συνδικαλιστικής κίνησης.[8] Το αρχέτυπο της κοινωνιολογίας για την αλλοτρίωση ήταν πάντοτε οι εργάτες της αυτοκινητοβιομηχανίας. Η εργασία στην αλυσίδα παραγωγής αφορά μια σειρά έντονα συγχρονισμένων απλών επαναλαμβανόμενων καθηκόντων ο ρυθμός των οποίων καθορίζεται από τρίτους. Η εργασία αυτή ουσιαστικά απαιτεί καλή σωματική κατάσταση αλλά δεν έχει διανοητικές απαιτήσεις. Η τυποποίηση, η γραφειοκρατική οργάνωση λήψης και εκτέλεσης αποφάσεων, το μεγάλο μέγεθος των εργοστασιακών εγκαταστάσεων, η ομογενοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού, οι περιορισμένες ευκαιρίες προαγωγής, και η εξατομίκευση των καθηκόντων αποτελούν σημαντικότατους παράγοντες πρόκλησης της τέλειας αλλοτρίωσης, αποξένωσης και απομόνωσης. Οι απαιτήσεις αυτές έχουν δεν έχουν ως αποτέλεσμα μόνο τη μονοτονία και την άκρως λεπτομερειακή οργάνωση της παραγωγής αλλά την ανάπτυξης μιας εντελώς εργαλειακής αντίληψης για τη δουλειά. Οι εργαζόμενοι στη χημική βιομηχανία λειτουργώντας σε συνθήκες διαρκούς τεχνολογικού ανασχεδιασμού και οργανωτικού μετασχηματισμού έδειξαν το χαμηλότερο βαθμό αλλοτρίωσης. Η τεχνολογία του κλάδου επιτρέπει να αναπτύσσει ο εργαζόμενος τη δική του πρωτοβουλία και αίσθημα ευθύνης και σε συνδυασμό με την πολύ καλή οικονομική κατάσταση του κλάδου η ικανοποίηση των εργαζομένων είναι υψηλή.

________________________________________
[1]Castells, Manuel (1999) End of Millennium, Vol. 3 of The Information Age, Oxford: Blackwell.
[2] Βλ. Seeman M. (1959) “On the meaning of alienation” American Sociological Review. 24 (6), σελ. 783-91
[3] Spenner, Kenneth (1988) “Social Stratification, Work and Personality.” Annual Review of Sociology 14:69-97.
[4] Blauner Robert (1964) Alienation and Freedom: The Factory Worker and His Industry. Chicago, Ill.: University of Chicago Press.
[5] Bλ. Edgell Stephen (2006) The Sociology of Work. Thousand Oaks, CA and London, UK: Sage, σελ. 32
[6] Ibid, σελ. 33
[7] Ibid, σελ. 34
[8] Ενδιαφέρουσα είναι η παρουσίαση τέτοιας περίπτωσης στην ταινία Norma Rae (1979) που διηγείται την ιστορία μιας γυναίκας σε μια τέτοια μικρή «εταιρική» πόλη των νότιων ΗΠΑ. Η Νόρμα ρέι Γουέμπστερ εργάζεται κλωστοϋφαντουργικό εργοστάσιο υπό άθλιες συνθήκες αλλά τις αντιπαρέρχεται επειδή ασχολείται με τα μέλη της οικογένειάς της που έχουν προβλήματα υγείας λόγω ανθυγιεινής εργασίας στο κλωστοϋφαντουργείο. Στην πόλη καταφθάνει ένας συνδικαλιστής-οργανωτής για να οργανώσει τους εργάτες και τις εργάτριες σε συνδικάτο. Μετά την ομιλία του εκδιώκεται από την πόλη αλλά η Νόρμα εμπνεύστηκε από την ομιλία και άρχισε να δραστηριοποιείται παρά την σύγκρουση με την οικογένειά της για τη διενέργεια εκλογών στο εργοστάσιο για την οργάνωση και αναγνώριση συνδικάτου. Μετά από μερικές ημέρες η Νόρμα σταματάει τη μηχανή της και στέκεται πάνω της κρατώντας μια πικέτα με τη λέξη ΣΥΝΔΙΚΑΤΟ. Σύντομα όλοι/ες οι εργάτες/τριες ακολουθούν το παράδειγμά της και ιδρύουν το συνδικάτο. Βλ. Giroux Henry (2002) Breaking in the Movies: Film and the Culture of Politics. Molden, MA: Wiley-Blackwell, σελ. 19-28.

Εικόνες του μεταφορντικού και μεταβιομηχανικού μέλλοντος (;)

Εικόνες του μεταφορντικού και μεταβιομηχανικού μέλλοντος (;)
του Θανάση Τσακίρη

Σεκάνς πρώτη

«Να απολαύσεις τη φλόγα που καίει διπλά γιατί είναι έντονη σε σχέση με το μισή ζωή που ζεις» λέει ο Tyrell, ο κατασκευαστής των «αντιγράφων», στο Roy, τον ηγέτη τους, ο οποίος έχει διεισδύσει στο «άβατο» σχεδιαστήριο. Τα «αντίγραφα» έχουν πάρει τα όπλα, εξεγειρόμενα με στόχο να αυξήσουν το όριο ζωής τους που είναι εγγεγραμμένο από τον Tyrell στα γενετικά του κύτταρα. Πρόκειται για ανδροειδή που ζουν για τέσσερα χρόνια και εργάζονται στα σύνορα της γήινης αυτοκρατορίας κάπου στο διάστημα. Ο Roy αποκαλεί τις συνθήκες εργασίας των συναδέλφων του αντιγράφων ως «μισθωτή σκλαβιά».

Σεκάνς δεύτερη

Ο Deckard, συνταξιούχος «επίλεκτος αστυνομικός», ανακαλείται στην ενεργό δράση με στόχο να εντοπίσει και να «αποσύρει» από την κυκλοφορία τα αντίγραφα που εξεγέρθηκαν ενάντια στον «πλάστη» τους. Η πρόσκαιρη αυτή επανένταξη στο σώμα του Deckard δεν γίνεται βέβαια οικειοθελώς. Η απειλή του υποβιβασμού του από τις αρχές στο status του «μικρού προσώπου» λειτουργεί ως δαμόκλειος σπάθη πάνω από το κεφάλι του Deckard.

Σεκάνς τρίτη

Κάποιος πρέπει με κάποιο τρόπο να διαμεσολαβήσει τα αντίγραφα στον Tyrell. Αυτός δεν είναι άλλος από τον J.F.Sebastian, που είναι ένας από τους σχεδιαστές του συγκεκριμένου μοντέλου αντιγράφων και ο οποίος πάσχει από «επιταχυνόμενη γήρανση». Το περιβάλλον του είναι ένα εγκαταλελειμμένο εργοστάσιο Bradbury που χτίστηκε το 1893 και το οποίο βρίσκεται εν μέσω άδειων αποθηκών, ημικατεδαφισμένων κτιρίων, καταστάσεις που προδίδουν άκρατη αποβιομηχανοποίηση. Ζητιάνοι, αλήτες και ψευδοπροφήτες αναζητούν τροφή στα όρη των σκουπιδιών και ζεστασιά στους ατμούς που βγαίνουν από τις σχάρες του μετρό του Los Angeles. Όμως Los Angeles δεν είναι μόνο τα ερείπια. Είναι κι ένας νέος κόσμος, αυτός των υψηλής τεχνολογίας συγκοινωνιακών και επικοινωνιακών μοντέλων, των διαφημίσεων (μια διαφήμιση γράφει «μια ευκαιρία να αγοράσεις ξανά σε μια νέα χρυσή γη» δείχνοντάς μας ότι ακόμη και το 2019 υπάρχει ζήτηση για γη και πόσο μάλλον σε μια περιοχή σαν την California που πρωτοκατοικήθηκε από χρυσοθήρες), των επιχειρήσεων. Ο Tyrell είναι ο κυρίαρχος όλων των επιχειρήσεων. Η βασική του επιχείρηση ειδικεύεται στη γενετική μηχανική. Σε μια σκηνή ο ίδιος σε μια κρίση ειλικρίνειας ομολογεί το βασικό ιδεώδες του : «Το εμπόριο είναι πιο ανθρώπινο κι από το ανθρώπινο είδος, αυτή είναι η δουλειά μας».

Σεκάνς τέταρτη

Los Angeles, 2019. Αν ο Γιώργος Κοινούσης ζει τότε ας αναθεωρήσει τους στίχους του για τη Νέα Υόρκη. Το Los Angeles θα τον εμπνέει περισσότερο γιατί θα είναι η πραγματική κατάσταση που αντανακλάται στους στίχους και στις στροφές του. Στις κυρίαρχες ποσοτικά φυσιογνωμίες των Ασιατών, και ιδιαίτερα των Κινέζων, που βλέπει κανείς ανάμεσα στο πολυπληθές ανθρώπινο ποτάμι που κατακλύζει τους δρόμους της πόλης εντοπίζει κανείς έναν «τρίτο κόσμο» στον κόσμο της Καλιφορνέζικης μεγαλούπολης. Είναι ο κόσμος των μικρών επιχειρήσεων που οι άνθρωποί του μιλούν μια νέα μικτή γλώσσα που αποτελείται από παραφθαρμένες Γιαπωνέζικες, Αγγλικές, Ισπανικές, Γερμανικές και άλλες λέξεις και νοήματα. Είναι ο κόσμος των μικρών οικογενειακών επιχειρήσεων που δουλεύει με το νέο οργανωτικό σχήμα, τις υπεργολαβίες που αποτελούσαν μορφές οργάνωσης της εργασίας στον τέως «υπαρκτό τριτοκοσμισμό». Σ’ ένα go-go club, που θυμίζει όμως και καμπαρέ της δεκαετίας του 1920, το δέρμα του φιδιού που τυλίγει το γυμνό λαιμό της Zhora, και του οποίου η γλώσσα κατεβαίνει επικίνδυνα, είναι παρασκευασμένο γενετικά σ’ ένα μικρό εργαστήριο όπου παράγονται γενετικά και τα μάτια και άλλα όργανα των «αντιγράφων».

Σεκάνς πέμπτη

O μεταμφιεσμένος Roy κοιτά το κτίριο που ανήκει στον Tyrell και στις επιχειρήσεις του προσπαθώντας να καταλάβει. Είναι ένα μείγμα αρχιτεκτονικών προτύπων που συνδυάζει Αιγυπτιακές πυραμίδες, Ελληνορωμαϊκές κολώνες και αναφορές στην αρχιτεκτονική των Maya, των Αζτέκων, των Κινέζων και εν γένει των Ασιατών και της Βικτοριανής περιόδου με σύγχρονα εμπορικά κέντρα (αμερικανικού τύπου shopping malls).

Ο Ridley Scott ίσως να μην είχε υπόψη του την ερμηνεία του David Harvey για την ταινία του όταν την σκηνοθετούσε με στόχο τα box office των κινηματογραφικών αιθουσών της δεκαετίας του ‘80. Ίσως να μην θεωρούσε τον εαυτό του το χαρακτηριστικότερο δείγμα «μεταμοντερνιστικού κινηματογράφου». Όμως και έτσι ακριβώς να είναι, εμείς ως γνήσια τέκνα της εποχής της «μεταμοντέρνας κατάστασης» νομιμοποιούμαστε να θεωρούμε ότι δεν υφίσταται μεταξύ σημείου και σημαινόμενου η μονοσήμαντη σχέση και πως όλ’ αυτά «συνεχώς αποσυντίθεται στα εξ ων συνετέθησαν και ανασυντίθενται σε νέους συνδυασμούς» όπως έγραφε ο Derrida ή και γιατί όχι ο γενειοφόρος εκείνος κύριος που όλο και χλευάζουμε τώρα τελευταία και ο οποίος έλεγε πως «ό,τι είναι σταθερό, διαλύεται στον αέρα» και ονομαζόταν Marx. H συνέχεια είτε επί της οθόνης είτε επί του διαλόγου. Η ταινία ονομάζεται «Blade Runner» και πρωταγωνιστεί ο Harrison Ford.