ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΞΕΝΩΣΗ

ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΞΕΝΩΣΗ.

του ΘΑΝΑΣΗ ΤΣΑΚΙΡΗ

Σημαντικό πρόβλημα σε μια παγκόσμια οικονομία είναι η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας γραφείου και μαζικής ένταξης στην παραγωγική διαδικασία των προϊόντων και των διαδικασιών της νέας τεχνολογίας της πληροφορικής που αενάως ανανεώνεται με αποτέλεσμα τη συνεχή μείωση των θέσεων εργασίας και τις μαζικές απολύσεις, που αφενός θυμίζει την κατάσταση του 19ου αιώνα και αφετέρου μας δείχνει ότι η τάση της εποχής αυτής είναι αντίστροφα με την βιομηχανική εποχή να αποκοινωνικοποιείται η εργασία. Η αλλοτρίωση/αποξένωση των εργαζομένων στη «δικτυακή κοινωνία» είναι προϊόν της «εξατομίκευσης της εργασίας» καθώς η δικτυακή εργασία και εξατομικευτική λογική της αφήνει τους εργαζόμενους μόνους με τους εαυτούς τους. Αν είναι ισχυροί οι εργαζόμενοι δεν έχουν προβλήματα ιδιαίτερα αλλά γίνεται δραματική η κατάσταση όταν δεν διαθέτουν τις κατάλληλες δεξιότητες ή πέφτουν σε ορισμένες από τις παγίδες του συστήματος (ασθένεια, εθισμοί, ψυχολογικά προβλήματα, έλλειψη στέγασης, ή ασφάλισης υγείας).[1]
Ως αλλοτρίωση ή αποξένωση νοείται να είναι κανείς σε απόσταση από κάτι, σε αντίθεση με κάτι ή σε μια προβληματική σχέση με κάτι. Ο Μαρξ στα πρώιμα γραπτά του διατύπωνε μια σημασία της λέξης «αλλοτρίωση». Σύμφωνα, λοιπόν, με τον Μαρξ, όταν λέμε ότι είμαστε αλλοτριωμένοι ή αποξενωμένοι αυτό σημαίνει πως ότι δεν έχουμε μια κατάλληλη σχέση ως προς ορισμένα προϊόντα, δραστηριότητες, ανθρώπους ή χαρακτηριστικά στοιχεία της ζωής μας. Έτσι, ουσιαστικά αισθανόμαστε ανικανοποίητοι και δεν είμαστε ευτυχισμένοι. Το να πετύχουμε τους στόχους μας, τις επιδιώξεις μας και τις επιθυμίες μας σημαίνει ότι βρισκόμαστε σε μια αρμονική σχέση ως προς αυτά τα πράγματα.
Κατά τον Μαρξ το πρωταρχικό γνώρισμα της ανθρώπινης ζωής είναι η «παραγωγική δραστηριότητα». Τα ανθρώπινα όντα είναι, κατά τον Μαρξ, τα κατ’ εξοχήν όντα που πρέπει να είναι παραγωγικά, που πρέπει να συνεργάζονται και να αλληλεπιδρούν με τη φύση και τα άλλα ανθρώπινα όντα ώστε να δημιουργούν πράγματα και καταστάσεις για να επιφέρουν αλλαγές στον κόσμο που μας περιβάλλει. Το ειδικό χαρακτηριστικό που αποτελεί την «πεμπτουσία» των ανθρώπινου είδους είναι η παραγωγική ικανότητά του. Έτσι, το να αποξενωνόμαστε από τις είδος μας σημαίνει να απομακρυνόμαστε από τη θεμελιώδη φύση μας ως παραγωγικά όντα. Η παραγωγική ικανότητα των ανθρώπων είναι αναγκαία για την επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Για τους ανθρώπους, η παραγωγή είναι ουσιαστικά ικανοποίηση. Ουσιαστικά, η παραγωγή είναι κοινωνική δραστηριότητα. Επιπλέον, σε αντίθεση με τα ζώα, μπορούμε να κάνουμε επιλογές σχετικά με το τι παράγουμε και πώς το παράγουμε. Αυτό είναι σημαντικό γιατί αυτή η ικανότητα μας καθιστά ικανούς να να επιλέγουμε ποιο θα είναι το είδος της ατομικής, πολιτικής και κοινωνικής ζωής να ζήσουμε.

Ο Μαρξ θεωρεί ότι το χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης είναι ότι οι άνθρωποι απολαμβάνουν την εργασία που τους προκαλεί και τους κινητοποιεί να δημιουργούν, ολοένα και πιο αποτελεσματικά, περισσότερα και καλύτερα προϊόντα. Όταν οι άνθρωποι είναι σε θέση να κάνουν μια τόσο ωραία δουλειά θα την προτιμήσουν από τη σχόλη. Όμως, στον καπιταλισμό τα πράγματα δεν είναι τόσο ιδανικά. Αντιθέτως, η εργασία θεωρείται αναγκαιότητα και αγγαρεία. Οι εργαζόμενοι δεν είναι ελεύθεροι συνειδητοί κοινωνικοί παραγωγοί αλλά εξαναγκάζονται να δουλεύουν σε δουλειές που δεν τους ευχαριστούν και δεν τους ικανοποιούν και τους φέρνουν σε σύγκρουση με άλλους ανθρώπους. Έτσι, η αλλοτρίωση των εργαζομένων παίρνει τέσσερις μορφές: 1) αποξένωση από τα προϊόντα που παράγουν, 2) αποξένωση από την ίδια την παραγωγική τους δραστηριότητα, 3) απομάκρυνση από την ανθρώπινη ουσία και 4) αποξένωση από τους άλλους ανθρώπους.

O Ούγγρος Μαρξιστής Γκέοργκ Λούκατς εισήγαγε την έννοια της ολότητας στη μαρξιστική θεωρία καθώς και την έννοια της πραγμοποίησης. Αναθεώρησε κατά κάποιο τρόπο την κυρίαρχη αντίληψη για τη μαρξιστική θεωρία καθώς υποβάθμισε τον οικονομικό ντετερμινισμό και ανέδειξε εκείνες τις πλευρές του έργου του Μαρξ που αφορούν την αλλοτρίωση και τον εμπορευματικό φετιχισμό αλλά και του Μαξ Βέμπερ για τον εξορθολογισμό. Τόνισε ότι ο αγώνας αφορά το μετασχηματισμό των κοινωνικών σχέσεων και ειδικότερα αυτών μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας που γίνονταν αντιληπτές ως σχέσεις μεταξύ πραγμάτων.

Η αλλοτρίωση, όμως, σύμφωνα με τον Μαρξ, φαίνεται να είναι κοινό χαρακτηριστικό κάθε μορφής μισθωτής εργασίας στον καπιταλισμό. Το ερώτημα που τέθηκε με την κατάργηση ή μείωση των παλιών μορφών εργασίας των τεχνιτών και την ανάπτυξη του εργοστασιακού συστήματος παραγωγής και της τεχνολογικής καινοτομίας είναι το κατά πόσο ορισμένα επαγγέλματα διακρίνονται από την τάση αυτή περισσότερο ή λιγότερο από άλλα. Αυτή η σκέψη οδήγησε έναν άλλο κοινωνιολόγο της εργασίας να εξερευνήσει ορισμένες περιπτώσεις και να ανακαλύψει ότι, όντως, υπάρχουν επαγγέλματα που διαφοροποιούνται από άλλα ανάλογα με το βαθμό αλλοτρίωσης και αποξένωσης. Αρχικά ο Melvin Seeman προσπάθησε να κατασκευάσει ορισμένες μετρήσιμες έννοιες για την αλλοτρίωση:[2]
1. Αίσθηση αδυναμίας (powerlessness), δηλαδή η αίσθηση που έχει κανείς πως δεν ασκεί παρά ελάχιστο έλεγχο σε όσα συμβαίνουν γύρω του: «Ό,τι κι αν κάνω, δεν βλέπω διαφορά»
2. Αίσθηση ανομίας/έλλειψης κανόνων (normlessness), δηλαδή χρήση κοινωνικά μη αποδεκτών μέσων επίτευξης στόχων: «Το να είσαι ‘καλός’ δεν ωφελεί πια», «Οι ωραίοι είναι πάντα τελευταίοι»”
3. Αίσθηση απουσίας νοήματος (meaninglessness), αίσθηση αδυναμίας κατανόησης των προσωπικών και των κοινωνικών υποθέσεων: «Δεν καταλαβαίνω τίποτε πια» «Και ποιο είναι το νόημα όλων αυτών;»
4. Πολιτισμική αποξένωση (cultural estrangement), δηλαδή απόρριψη των ισχυουσών αξιών και προτύπων: «Οι πολιτισμικές αξίες μου δεν είναι δικές μου» «Και τι πάει να πει ‘επιτυχία’ στο κάτω-κάτω της γραφής;»
5. Αυτό-αποξένωση (self-estrangement), ενασχόληση με δραστηριότητες χωρίς ουσιαστική ανταμοιβή και ικανοποίηση: «Η δουλειά μου δεν μου λέει πολλά πράγματα» Αυτά που μαθαίνω στο σχολείο είναι άσχετα»
6. Κοινωνική απομόνωση (social isolation), δηλαδή αίσθηση αποκλεισμού ή απόρριψης: «Είμαι μόνος» «Δεν κολλάω με τους άλλους» «Κανείς δεν με επισκέπτεται πια»
.
Στους χώρους δουλειάς επικρατούν η αίσθηση αδυναμίας και η αυτοαποξένωση, όπως έχουν δείξει έρευνες του Seeman. Η έντονη ικανοποίηση τείνει να σχετίζεται θετικά με το ουσιαστικό ενδιαφέρον που προκαλεί η εργασία, το βαθμό ελέγχου πάνω στην εργασία, τα επίπεδα αμοιβών και οικονομικής ασφάλειας και με τις ευκαιρίες κοινωνικής συνεργασίας και διάδρασης. Οι άνθρωποι που νοιώθουν ότι ελέγχουν την εργασία τους τείνουν να είναι λιγότερο αυταρχικοί, λιγότερο αυτό-επικριτικοί, λιγότερο μοιρολατρικοί και λιγότερο κομφορμιστές από πλευράς ιδεών ενώ έχουν περισσότερη αυτοπεποίθηση και πιο υπεύθυνοι από πλευράς ηθικότητας.[3] Τη δουλειά του Seeman ανέλαβε να προωθήσει ο R. Blauner επιχειρώντας να συνδέσει διαφορετικές μορφές και βαθμούς αλλοτρίωσης με διαφορετικά επαγγέλματα και κλάδους.[4]

Ερεύνησε τέσσερις κλάδους παραγωγής και τη συσχέτιση της εξαρτημένης μεταβλητής της αλλοτρίωσης με την ανεξάρτητη μεταβλητή που είναι η τεχνολογία. Έτσι, διαπίστωσε ότι στην βιομηχανία των εκτυπώσεων η βιοτεχνική τεχνολογία που χρησιμοποιείτο έδινε τη δυνατότητα στους τυπογράφους να συνεργάζονται με τους συναδέλφους τους σε ομάδα τεχνιτών που ξεκινούσαν την επαγγελματική τους καριέρα από νεαρή ηλικία. Στην κλωστοϋφαντουργία η τεχνολογία ήταν κάπως περίπλοκη και οι εργάτες έπρεπε να έχουν κάποιες δεξιότητες χειρισμού τους. Οι εργάτες στις αυτοκινητοβιομηχανίες ήταν πολύ διαφορετική περίπτωση από πλευράς κοινωνικών εμπειριών. Η έλλειψη απαιτήσεων σε δεξιότητες οδηγούσε στη συγκρότηση ενός σώματος εργατών που δεν διέθεταν παρά ελάχιστες δυνατότητες εργασιακής αυτονομίας, όπως οι τυπογράφοι. Βρίσκονταν στο έλεος των ρυθμών της αλυσίδας παραγωγής. Τέλος, στη χημική βιομηχανία η καινοτομική τεχνολογία απαιτεί έναν υψηλό βαθμό ατομικής ευθύνης από τον εργαζόμενο ενώ οι συνήθως ευνοϊκές οικονομικές συνθήκες για την ευημερία του κλάδου (επέκταση αγορών και προϊόντων, υψηλή κερδοφορία) δημιουργούσαν συχνά υψηλό βαθμό ικανοποίησης από την άποψη των μισθολογικών και ασφαλιστικών διεκδικήσεων. Έτσι, δημιούργησε τον παρακάτω πίνακα:[5]

Αλλοτρίωση Ορισμός/Βασικά μέτρα Μη αλλοτρίωση
Αίσθηση αδυναμίας (powerlessness) Έλλειψη ελευθερίας και ελέγχου / ελευθερία φυσικής και κοινωνικής κίνησης Ελευθερία και έλεγχος
Αίσθηση απουσίας νοήματος (meaninglessness) Έλλειψη κατανόησης και σκοπού / υποδιαιρεμένα και περιορισμένα εργασιακά καθήκοντα Κατανόηση και σκοπός
Κοινωνική απομόνωση Έλλειψη αίσθησης του ανήκειν και αναγνώρισης-ταύτισης Ανήκειν και ταυτότητα
Αυτο-αποξένωση (self-estrangement) Έλλειψη συμμετοχής και εκπλήρωσης/εργαλειακή στάση και βαρεμάρα Συμμετοχή και αυτοέκφραση

Έτσι, λοιπόν, σχέση αιτίου (τύπου τεχνολογίας) και αιτιατού (μορφή αλλοτρίωσης) παρεμβαίνουν τρεις μεταβλητές. Πρώτα απ’ όλα, οι διαφορές στην κατανομή της εργασίας ή στην έκταση της υποδιαίρεσης των εργασιακών καθηκόντων. Δεύτερη μεταβλητή είναι ο τρόπος κοινωνικής οργάνωσης, κατά πόσο, δηλαδή, ένας κλάδος οργανώνεται σε παραδοσιακή (προσωπικοί δεσμοί) βάση ή σε γραφειοκρατική (απρόσωποι δεσμοί) βάση. Τρίτη μεταβλητή είναι η οικονομική δομή ενός κλάδου και ιδιαίτερα η οικονομική επιτυχία ή αποτυχία του. Ο παρακάτω πίνακας[6] δείχνει αυτό το σχήμα των μεταβλητών:

Ανεξάρτητη μεταβλητή > Παρεμβάλλουσες μεταβλητές > Εξαρτημένη μεταβλητή
Τεχνολογία > Καταμερισμός εργασίας
Κοινωνική οργάνωση
Οικονομική δομή > Αλλοτρίωση

Ο παρακάτω πίνακας δίνει τη συσχέτιση του τύπου τεχνολογίας με το βαθμό αλλοτρίωσης:[7]

Βαθμός αλλοτρίωσης (εξαρτημένη μεταβλητή)
Τύπος τεχνολογίας (ανεξάρτητη μεταβλητή) Αίσθηση αδυναμίας (powerlessness) Αίσθηση απουσίας νοήματος (meaninglessness) Κοινωνική απομόνωση Αυτο-αποξένωση (self-estrangement)
Βιοτεχνική τεχνολογία (τυπογραφία) Χαμηλή Χαμηλή Χαμηλή Χαμηλή
Μηχανική εργασία (κλωστοϋφαντουργία νοτίων ΗΠΑ) Υψηλή Υψηλή Χαμηλή Υψηλή
Αλυσίδα παραγωγής (αυτοκινητοβιομηχανία) Υψηλή Υψηλή Υψηλή Υψηλή
Τεχνολογία διαδικασιών (χημική βιομηχανία) Χαμηλή Χαμηλή Χαμηλή Χαμηλή

Οι τυπογράφοι ίσως είναι οι πιο ικανοποιημένοι από όλους τους παραπάνω κλάδους. Η βιοτεχνική τεχνολογία τους συνδυάζεται με ευνοϊκές οικονομικές συνθήκες και παραδοσιακά ισχυρές συνδικαλιστικές οργανώσεις. Είναι σχετικά ειδικευμένοι μετά από μακρόχρονη μαθητεία συχνά στον ίδιο το χώρο εργασίας που είναι μικρός σε μέγεθος. Ως αποτέλεσμα οι εργάτες αυτοί θεωρούν ότι η δουλειά τους έχει νόημα, είναι πρόκληση για συμμετοχή στο σχεδιασμό και την εφαρμογή της, και έτσι ταυτίζονται με το επάγγελμα. Οι κλωστοϋφαντουργοί δεν έχουν ιδιαίτερη εξειδίκευση και δεξιότητες, η δε δουλειά τους είναι ανιαρή και μη ενδιαφέρουσα. Στις μικρές κοινότητες των Νότιων Πολιτειών των ΗΠΑ όπου έγινε η έρευνα του Blauner η ενασχόληση με τις οικογενειακές και τις ενοριακές υποθέσεις αντιστάθμιζε τη ρουτίνα της εργασιακής δραστηριότητας στα εργοστάσια και την έλλειψη συνδικαλιστικής κίνησης.[8] Το αρχέτυπο της κοινωνιολογίας για την αλλοτρίωση ήταν πάντοτε οι εργάτες της αυτοκινητοβιομηχανίας. Η εργασία στην αλυσίδα παραγωγής αφορά μια σειρά έντονα συγχρονισμένων απλών επαναλαμβανόμενων καθηκόντων ο ρυθμός των οποίων καθορίζεται από τρίτους. Η εργασία αυτή ουσιαστικά απαιτεί καλή σωματική κατάσταση αλλά δεν έχει διανοητικές απαιτήσεις. Η τυποποίηση, η γραφειοκρατική οργάνωση λήψης και εκτέλεσης αποφάσεων, το μεγάλο μέγεθος των εργοστασιακών εγκαταστάσεων, η ομογενοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού, οι περιορισμένες ευκαιρίες προαγωγής, και η εξατομίκευση των καθηκόντων αποτελούν σημαντικότατους παράγοντες πρόκλησης της τέλειας αλλοτρίωσης, αποξένωσης και απομόνωσης. Οι απαιτήσεις αυτές έχουν δεν έχουν ως αποτέλεσμα μόνο τη μονοτονία και την άκρως λεπτομερειακή οργάνωση της παραγωγής αλλά την ανάπτυξης μιας εντελώς εργαλειακής αντίληψης για τη δουλειά. Οι εργαζόμενοι στη χημική βιομηχανία λειτουργώντας σε συνθήκες διαρκούς τεχνολογικού ανασχεδιασμού και οργανωτικού μετασχηματισμού έδειξαν το χαμηλότερο βαθμό αλλοτρίωσης. Η τεχνολογία του κλάδου επιτρέπει να αναπτύσσει ο εργαζόμενος τη δική του πρωτοβουλία και αίσθημα ευθύνης και σε συνδυασμό με την πολύ καλή οικονομική κατάσταση του κλάδου η ικανοποίηση των εργαζομένων είναι υψηλή.

________________________________________
[1]Castells, Manuel (1999) End of Millennium, Vol. 3 of The Information Age, Oxford: Blackwell.
[2] Βλ. Seeman M. (1959) “On the meaning of alienation” American Sociological Review. 24 (6), σελ. 783-91
[3] Spenner, Kenneth (1988) “Social Stratification, Work and Personality.” Annual Review of Sociology 14:69-97.
[4] Blauner Robert (1964) Alienation and Freedom: The Factory Worker and His Industry. Chicago, Ill.: University of Chicago Press.
[5] Bλ. Edgell Stephen (2006) The Sociology of Work. Thousand Oaks, CA and London, UK: Sage, σελ. 32
[6] Ibid, σελ. 33
[7] Ibid, σελ. 34
[8] Ενδιαφέρουσα είναι η παρουσίαση τέτοιας περίπτωσης στην ταινία Norma Rae (1979) που διηγείται την ιστορία μιας γυναίκας σε μια τέτοια μικρή «εταιρική» πόλη των νότιων ΗΠΑ. Η Νόρμα ρέι Γουέμπστερ εργάζεται κλωστοϋφαντουργικό εργοστάσιο υπό άθλιες συνθήκες αλλά τις αντιπαρέρχεται επειδή ασχολείται με τα μέλη της οικογένειάς της που έχουν προβλήματα υγείας λόγω ανθυγιεινής εργασίας στο κλωστοϋφαντουργείο. Στην πόλη καταφθάνει ένας συνδικαλιστής-οργανωτής για να οργανώσει τους εργάτες και τις εργάτριες σε συνδικάτο. Μετά την ομιλία του εκδιώκεται από την πόλη αλλά η Νόρμα εμπνεύστηκε από την ομιλία και άρχισε να δραστηριοποιείται παρά την σύγκρουση με την οικογένειά της για τη διενέργεια εκλογών στο εργοστάσιο για την οργάνωση και αναγνώριση συνδικάτου. Μετά από μερικές ημέρες η Νόρμα σταματάει τη μηχανή της και στέκεται πάνω της κρατώντας μια πικέτα με τη λέξη ΣΥΝΔΙΚΑΤΟ. Σύντομα όλοι/ες οι εργάτες/τριες ακολουθούν το παράδειγμά της και ιδρύουν το συνδικάτο. Βλ. Giroux Henry (2002) Breaking in the Movies: Film and the Culture of Politics. Molden, MA: Wiley-Blackwell, σελ. 19-28.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: