ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ

ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ

του Θανάση Τσακίρη

Γιατί άραγε ο τίτλος συνδέει το κράτος με τη νεωτερικότητα; Υπονοείται μήπως ότι μόνο στην περίοδο της νεωτερικότητας υπήρχε κράτος ενώ σε παλιότερες εποχής δεν υπήρχε; Μήπως υπήρχε άλλου τύπου κράτος ή μήπως ήταν πιο «ατελές» το κράτος; Για να δούμε.
Ας ξεκινήσουμε από την έννοια της νεωτερικότητας. Πρόκειται για ουσιωδώς αμφισβητούμενη έννοια τόσο στην Φιλοσοφία όσο και στις κοινωνικές επιστήμες. Ο όρος «ουσιωδώς αμφισβητούμενη έννοια»
ονοματίζει μια προβληματική κατάσταση την οποία πολλοί άνθρωποι αναγνωρίζουν: ότι δηλαδή σε ορισμένα είδη λόγου υπάρχει μια ποικιλία σημασιών που χρησιμοποιούνται ως όροι-κλειδιά στις αντιπαραθέσεις, κι υπάρχει μια αίσθηση ότι ο δογματισμός («Η απάντησή μου είναι σωστή και όλων των άλλων λάθος), ο σκεπτικισμός («Όλες οι απαντήσεις είναι εξίσου αληθείς –ή ψευδείς» και ο εκλεκτικισμός «Κάθε σημασία δίνει μια μερική άποψη ώστε όσο περισσότερες σημασίες υπάρχουν τόσο το καλύτερο) δεν είναι κανείς τους η κατάλληλη στάση απέναντι σε αυτή την ποικιλία των σημασιών.
Σε γενικές γραμμές, ο όρος χρησιμοποιήθηκε κυρίως στο δυτικό πλαίσιο και ιδιαίτερα στο ευρωπαϊκό (ευρωκεντρισμός).
Στη νεωτερικότητα εντάσσεται ορισμένα φαινόμενα που είναι αρκετά διακριτά μεταξύ τους:
1. Η νεωτερικότητα ως όρος χρησιμοποιείται ως μέσο περιοδολόγησης της Ευρωπαϊκής (υπονοείται συχνα και ως «παγκόσμια») ιστορίας προσδιορίζοντας μιαν ολόκληρη «εποχή». Τα όρια αυτής της «νεωτερικής» εποχής είναι ασαφή. Άλλοι τοποθετούν την απαρχή της στην Ιταλική Αναγέννησης ενώ ορισμένοι στις ημέρες της εφεύρεσης της τυπογραφίας τον 15ο αιώνα και στη βιομηχανική επανάσταση στον 18ο ή 19ο αιώνα. Γενικά, υπονοείται μια μεγάλη ρήξη με κάθε τι το «παλιό»: οικονομικές πρακτικές, καθεστώτα, τεχνολογίες, πολιτιστικές και κοινωνικές σχέσεις.
2. Η νεωτερικότητα, επίσης, είναι όρος που αναφέρεται σε συγκεκριμένη διανοητική στάση που επιδιώκει να κατανοήσει με ορθολογικό τρόπο τον κόσμο στον οποίο ζούμε αναζητώντας τάξη μέσα στη φύση αλλά να κυριαρχήσει ο άνθρωπος πάνω στη φύση. Σε αυτή την περίπτωση ο όρος γίνεται συνώνυμος με την πρόοδο και βαθμιαία κατακτά ολοένα και περισσότερα πεδία του βίου από την ιατρικοποίηση των σωμάτων ως τον εξορθολογισμό της ζωής της πόλης δια μέσου του λόγου περί σχεδιασμού και προγραμματισμού. Η επιστήμη και το κυνήγι της γνώσης στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού ήταν κεντρικής σημασίας για το πνεύμα της νεωτερικότητας που στηριζόταν στις έννοιες του τεκμηρίου και της απόδειξης. Ο Ιμμάνουελ Καντ συνόψισε το πνεύμα της εποχής της νεωτερικότητας με τη φράση “sapere aude” (τόλμα να γνωρίσεις ή να σκεφτείς).
3. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε επίσης για προσδιορίσει ένα απολύτως κοσμικό σχέδιο απελευθέρωσης που οδήγησε στις δύο μεγάλες αστικές επαναστάσεις του 18ου αιώνα κι από εκεί στην και χειραφέτησης των σκλάβων και την απόδοση των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων σε πολλές κατηγορίες ανθρώπων που ήταν αποκλεισμένοι λόγω της ιδιαίτερης ταυτότητάς τους, δηλαδή λόγω φύλου, φυλής, εθνικότητας, θρησκείας, σεξουαλικού προσανατολισμού κ.ά.). Αυτή η «πολιτική» νεωτερικότητα πρότεινε νέες μορφές εκπροσώπησης καθώς και νομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων.
4. Τέλος, η νεωτερικότητα αναφέρεται σε μία διαδικασία παγκόσμιας ολοκλήρωσης που οδηγεί κατευθείαν από την Εποχή των Ανακαλύψεων στις Αποικιοκρατικές δυνάμεις της Ευρώπης του 19ου και του πρώτου μισού αιώνα. Με αυτή την έννοια η ανακάλυψη της Αμερικής το 1492 από τον Χριστόφορο Κολόμπο σηματοδοτεί την έναρξη της διαδικασίας της «παγκοσμιοποίησης». Σε αυτό το πλαίσιο κεντρική θέση κατέχει το «έθνος-κράτος» και η επικρατειακή επεκτατική ικανότητά του να οργανώνει και να διαχειρίζεται τις ανώνυμες πλέον κοινωνικές διαδικασίες.

Στην εποχή της νεωτερικότητας κυρίαρχη μορφή συλλογικής οργάνωση της κοινωνίας είναι το «έθνος κράτος». Τι είναι το κράτος; Πρόκειται για ένα συγκεκριμένο σύνολο θεσμών που διευκολύνουν την ικανότητα άσκησης εξαναγκαστικής εξουσίας και διακυβέρνησης πάνω σε μια καθορισμένη επικράτεια. Κατά τον ίδιο τρόπο και το «κράτος» είναι «ουσιωδώς αμφισβητούμενη έννοια» στον χώρο των κοινωνικών επιστημών με έντονη ιστορικότητα μιας και από εποχή σε εποχή και από τόπο σε τόπο συχνά μεταβάλλονται ριζικά οι μορφές και οι λειτουργίες του κράτους. Άρα πάντα πρέπει να εξετάζουμε το κράτος από πολλές πλευρές και, κυρίως, από την άποψη τόσο των θεσμικών όσο και των λειτουργικών ρόλων του, δηλαδή «με τι μοιάζει» και «τι κάνει»; Πρέπει επίσης να κατανοήσουμε ότι το κράτος συνδέεται με τις δύο άλλες βασικές σφαίρες της σύγχρονης εποχής, δηλαδή την «Αγορά» και την «Κοινωνία Πολιτών». Οι λειτουργίες του αναφέρονται στην ανάγκη διευκόλυνση της οικονομικής μεγέθυνσης που διαμορφώνει τη φορολογική βάση για την υποστήριξη του κρατικού μηχανισμού, την παροχή υποδομών και αγαθών για την συντήρηση του πληθυσμού που με τη σειρά του αποτελεί εργατικό δυναμικό, τη διατήρηση της εσωτερικής τάξης και την ικανότητα διατήρησης της άμυνας και της προστασίας από εξωτερική επέμβαση. Τόσο η ανάγκη όσο και η ικανότητα μεταβάλλονται συχνά.
Η χρήση του όρου «κράτος» είναι συχνά «αναδρομικού χαρακτήρα» καθώς επεκτείνεται στο απώτατο παρελθόν για να καλύψει ακόμη και διαδικασίες διακυβέρνησης που αναδύθηκαν στη Μεσοποταμία την Τρίτη Χιλιετία π.Χ. Έτσι πολλοί εντοπίζουν την απαρχή της συγκρότησης των κοινωνικών συνόλων σε κράτος κατά τη μετάβαση από τη νομαδικού τύπου διαβίωση των κυνηγών και τροφοσυλλεκτών στις αγροτικού τύπου κοινωνίες με σταθερή γεωργική παραγωγή που είναι πλεονασματική και χρειάζεται μόνιμες εγκαταστάσεις αποθήκευσης και κατοικίας.

Τα χαρακτηριστικά του σύγχρονου κράτους
1. Το κράτος είναι ιστορικώς διαμορφούμενο. Αυτό σημαίνει ότι το κράτος αναπτύχτηκε και συνεχίζει να αναπτύσσεται σε συγκεκριμένους τόπους και χρόνους. Αναδύθηκε αρχικά στη Δυτική Ευρώπη με την αποσύνθεση του φεουδαρχικού κοινωνικού σχηματισμού και κατά τη διάρκεια της ανόδου του βιομηχανικού καπιταλισμού. Η μορφή του και η λειτουργία του άλλαζαν με την πάροδο του χρόνου.
2. Το κράτος εκπροσωπεί, ή ισχυρίζεται πως εκπροσωπεί, το σύνολο της κοινωνίας. Είναι ο πρωταρχικός και βασικότερος θεσμός που φροντίζει για το σύνολο της συλλογικότητας ή μιλά εν ονόματί της. Το κράτος είναι ένα πεδίο μάχης, συμπύκνωση, αποκρυστάλλωση του συνόλου των κοινωνικών σχέσεων στην επικράτειά του. Ο βαθμός αυτονομίας του κράτους από την κοινωνία είναι πρωταρχικής σημασίας θέμα προς συζήτηση στο χώρο της πολιτικής κοινωνιολογίας και αφορά την έκταση στην οποία το κράτος διαμορφώνει την κοινωνία και οι διάφορες κοινωνικές ομάδες ελέγχουν ή/και χρησιμοποιούν το κράτος.
3. Το κράτος συγχωνεύει την εξουσία από την κοινωνία σε έναντόπο και φέρνεια στην επιφάνεια ή επινοεί νέες εξουσίες είτε λόγω συγκεντροποίησης πολιτικών δομών είτε λόγω νέων κοινωνικών λειτουργιών για τις οποίες το κράτος πρέπει να αναλάβει την ευθύνη. Απορροφά κι ενώνει εξουσίες από διάφορα μέρη της κοινωνίας και τις συνενώνει σε μια ενιαία οργανωτική δομή.
4. Το κράτος εγγυάται, υπερασπίζει και διατηρεί τόσο τα φυσικά σύνορα (επικράτεια) όσο και τα κοινωνικο-πολιτισμικά («εθνική κουλτούρα»). Ένας ρόλος του κράτους είναι η διατήρηση των ορίων μεταξύ των συλλογικοτήτων και συγκεκριμένα η προστασία κάθε τέτοιας συλλογικότητας όσον αφορά την πολιτισμικής της ταυτότητας από εξωτερικές απειλές.
5. Το κράτος παρέχει στους ανθρώπους μια ταυτότητα και συμβάλλει στον καθορισμού ενός λαού. Μέσω διαδικασιών και θεσμικών μηχανισμών όπως η Εκπαίδευση, η Εθνική Ιστοριογραφία, η Ιδιότητα του Πολίτη το κράτος κατασκευάζει αυτό που είμαστε. Καθώς το κράτος συμβάλλει στην δημιουργία ταυτότητας οι πολίτες το αποδέχονται ως ηθικώς νομιμοποιημένα.
6. Το κράτος κατέχει το μονοπώλιο των μέσων βίας και καταστολής στο πλαίσιο της επικράτειάς του και της κοινωνίας την οποία επιτηρεί. Το κράτος υπεραμύνεται της αξίωσής του για το μονοπώλιο της νομιμοποιημένης χρήσης της φυσικής βίας κατά την επιβολή της τάξης. Ο έλεγχος των μέσων βίας και καταστολής (στρατός, αστυνομία, συνοριοφυλακή, φυλακές κλπ) είναι μια από τις κεντρικότερες λειτουργίες του κράτους. Η αξίωσή του αυτή χρονολογείται από την φάση της κατάργησης της φεουδαρχίας και την διάλυση των προηγούμενων ιδιωτικών στρατών των φεουδαρχών και την δικαιοδοσία της εκκλησίας σε ζητήματα ζωής ή θανάτου επί των πολιτών του κράτους (π.χ. αιρέσεις). Η αποτυχία του κράτους να διατηρήσει τον έλεγχο σημαίνει ότι χάνει εδάφη της επικράτειας ή διαλύεται.
7. Το κράτος λειτουργεί εντός ενός συστήματος από κοινού με άλλα κράτη. Έχει τον έλεγχο σε μια επικράτεια και συνεργάζεται με άλλα κράτη επηρεάζοντας το ένα το άλλο σε φάση αλληλεξάρτησης. Η ισχύς ενός κράτος ως οντότητα εξαρτάται για το ρόλο του ως ένα βαθμό από το ευρύτερο παγκόσμιο σύστημα.
8. Τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του κράτους είναι τα ακόλουθα:
• Η ανάπτυξη μιας διοικητικής γραφειοκρατίας
• Η δημιουργία νόμων και η λειτουργία του σύμφωνα με τους νόμους
• Η υπεράσπιση των εδαφικών συνόρων
• Η άντληση πόρων ή φόρων για την αυτοσυντήρησή του
• Η δημιουργία και συντήρηση υποδομών (δρόμοι, γέφυρες, επικοινωνίες κ.ά.
• Η διατήρηση της κοινωνικής τάξης και ηρεμίας
• Η αναδιανομή υπηρεσιών, επιδομάτων ή επιλεκτικών ευνοιών στους πολίτες του.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s