Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΩΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΩΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Ο φιλελευθερισμός είναι πολιτική φιλοσοφία ή κίνημα που αποσκοπεί στην ανάπτυξη της ελευθερίας του ατόμου. Επειδή οι έννοιες της ελευθερίας (liberty ή freedom) έχουν διαφορετικές σημασίες σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους οι συγκεκριμένες πολιτικές προγραμματικές διακηρύξεις διαφέρουν κι αυτές με τη σειρά τους. Ο τελικός στόχος του φιλελευθερισμού παραμένει ο ίδιος όπως και η κεντρική πεποίθηση των φιλελευθέρων πολιτικών φιλοσόφων ότι ο άνθρωπος είναι ουσιαστικά καλός εκ φύσεως και ορθολογιστής. Ο φιλελευθερισμός θεωρεί ως δεδομένο πως οι άνθρωποι διαθέτουν ορθολογική νοημοσύνη, την ικανότητα να αναγνωρίζουν προβλήματα κι έτσι να μπορούν επιτυγχάνουν τη συστηματική βελτίωση της ανθρώπινης κατάστασης. Απέναντι στο φιλελευθερισμό που συστηματοποιήθηκε ως πολιτική φιλοσοφία από τον 17ο αιώνα και ύστερα ορθώθηκε η δύναμη του συντηρητισμού ως πολιτικής φιλοσοφικής τάσης. Ο συντηρητισμός υποστηρίζει τη διατήρηση του εκάστοτε στάτους-κβο. Ο φιλελευθερισμός που επιδιώκει την επίτευξη αυτού που θεωρεί βελτίωση ή πρόοδο επί της ουσίας επιθυμεί την αλλαγή της εκάστοτε κατεστημένης τάξης πραγμάτων.

Ούτε ο ατομικισμός (individualism) ούτε η πεποίθηση ότι η ελευθερία είναι πρωταρχικό πολιτικό αγαθό αποτελούν αμετάβλητους ιστορικούς νόμους. Μόνο στο δυτικό κόσμα κατά τους τελευταίους τρεις αιώνες έχουν αποκτήσει τόση σημασία ως κοινωνικοί παράγοντες που θα μπορούσαν να γίνουν ακλόνητα δόγματα. Μολονότι ο Χριστιανισμός από αρκετά νωρίς είχε στη διδασκαλία του αρκετά ψηλά την αξία της ατομικής ψυχής και η Αναγέννηση για ορισμένους κύκλους έδινε μεγάλη σημασία στον ατομικισμό ως αξία μόνο στη φάση της Μεταρρύθμισης η ανεξάρτητη ατομική πολιτική σκέψη και δράση εντυπώθηκαν ως υψηλές αξίες στη διδασκαλία των Προτεσταντών. Παράλληλα με αυτά, οι συγκεντρωτικές μοναρχίας έφερναν το ραγδαίο γκρέμισμα του φεουδαρχισμού και δίπλα στους ευγενείς των αυλών έρχονταν να καθίσουν στο τραπέζι οι ανερχόμενοι αστοί (bourgeoisie) οι οποίοι αποτελούσαν μια νέα κοινωνική τάξη που διεκδικούσε το δικαίωμα να εργάζεται και να συναλλάζεται χωρίς περιορισμούς στην οικονομία και στην κοινωνία και να συμμετέχει στην πολιτική εξουσία σε όλα τα επίπεδα..
Ο πρώτος πολιτικός φιλόσοφος που διατύπωσε τις βασικές αρχές του φιλελευθερισμού ήταν ο Τζων Λοκ. Στη διάρκεια των επόμενων διαμορφώθηκαν διακριτά ρεύματα φιλελευθερισμού που συχνά είχαν διαφορετικές πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές προγραμματικές προτάσεις και πρακτικές συνέπειες.

Ο «Κλασσικός Φιλελευθερισμός». Πέρα από το να τονίζει πως ο άνθρωπος είναι καλός και ορθολογιστής εκ φύσεως, αναδείκνυε τη σπουδαιότητα των δικαιωμάτων ατομικής ιδιοκτησίας/περιουσίας, των φυσικών δικαιωμάτων, την ανάγκη για επιβολή συνταγματικών περιορισμών και οριοθετήσεων στην κυβερνητική δράση καθώς και της ελευθερίας του ατόμου από κάθε εξωτερικό περιορισμό και καταστολή. Ο κλασικός φιλελευθερισμός άντλησε πολλές από τις αξίες και τις ιδέες του Διαφωτισμού καθώς και από τα «δόγματα» των δύο μεγάλων «αστικών» δημοκρατικών επαναστάσεων της Αμερικής (1776) και της Γαλλίας (1789), κυρίως τις πεποιθήσεις περί της τελειότητας της φυσικής τάξης και των φυσικών νόμων που πρέπει να κυβερνούν τη χώρα. Λογικά προκύπτει ότι αφού η φυσική τάξη επιφέρει την τελειότητα το κράτος δεν πρέπει να παρεμβαίνει στην ελεύθερη λειτουργία της κοινωνία. Οι βασικοί πνευματικοί εκπρόσωποι είναι ο Άνταμ Σμιθ, ο Ντέιβιντ Ρικάρντο, ο Τζέρεμι Μπένθαμ και ο Τζων Στιούαρτ Μιλλς.

Στη Μεγάλη Βρετανία και στις ΗΠΑ το κλασικό φιλελεύθερο πρόγραμμα που περιλαμβάνει τις αρχές της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, την προστασία των πολιτικών ελευθεριών και την οικονομία της ελεύθερης αγοράς (laissez-faire). Ο φιλελευθερισμός αυτού του είδους επέδρασε στις περιπτώσεις αυτές ως τα μέσα του 19ου αιώνα. Όμως, η ανάπτυξη του βιομηχανικού καπιταλισμού επέφερε τεράστιες ανισότητες πλούτου και δύναμης οδηγώντας πολλούς στοχαστές και κυρίως μεγάλο αριθμό εργατών στην αμφισβήτηση του «φιλελεύθερου πιστεύω». Έτσι η αποτυχία του οικονομικού (κυρίως) φιλελευθερισμού να προσφέρει μια καλή ζωή στον καθένα προκάλεσε την άνοδο νέων οικονομικών και πολιτικών φιλοσοφιών, θεωριών και κοινωνικο-πολιτικών κινημάτων όπως ο Μαρξισμός και το εργατικό κίνημα. Παράλληλα, προκλήθηκε εσωτερική αναθεώρηση των φιλελεύθερων πολιτικών με αποτέλεσμα την ανάδυση του κινήματος του «φιλελευθερισμού της ευημερίας».

«Φιλελευθερισμός της ευημερίας». Στα μέσα και προς τα τέλη του 19ου αιώνα, οι Βρετανοί φιλελεύθεροι φιλόσοφοι Λίοναρντ T. Χομπχάους και Tόμας Χ. Γκρην άρχισαν να απαιτούν από το κράτος να εμποδίζει την καταπίεση και να φροντίζει για την προώθηση πολιτικών που να έχουν ως αποτέλεσμα την αύξηση της ευημερίας για όλους. Ο Χομπχάους θεωρούσε ότι η εξέλιξη του ανθρώπινου νου σχετίζεται με την ανάπτυξη των κοινωνιών και γι’ αυτό απαιτείται από την φιλελεύθερη σκέψη της εποχής να προσφέρει τις ελάχιστες ικανές και αναγκαίες συνθήκες για την αξιοπρεπή ατομική ύπαρξη. Ο Γκρην θεωρούσε πως στο πλαίσιο του φιλελευθερισμού η αποτυχία παροχής βοήθειας σε ανθρώπους που βρίσκονται σε ανάγκη περιορίζει την ελευθερία τους. Έτσι δικαιολογούνται οι εξαναγκαστικοί θεσμοί του κράτους ευημερίας που απαιτεί ένα εγγυημένο κοινωνικού μίνιμουμ και ίσες ευκαιρίες.
Και οι δύο ερμηνείες του φιλελευθερισμού είναι «προσδεμένες» στις επιταγές του ατομικισμού. Τα δικαιώματα των ατόμων εκλαμβάνονται ως βασικά και οι ενέργειες των εξαναγκαστικών μηχανισμών δικαιολογούνται κυρίως στο βαθμό που προάγουν αυτά δικαιώματα.
Στο πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα στη Μεγάλη Βρετανία και στη Γαλλία αρχικά και στις ΗΠΑ αργότερα δημιουργήθηκε το κράτος πρόνοιας και οι διάφορες παραλλαγές του (πιο «κρατικιστικό» στη Γαλλία και πιο «ιδιωτικό» στις ΗΠΑ με ενδιάμεσες μορφές σε ΜΒ και Καναδά). Η κοινωνική μεταρρύθμιση κατέστη αποδεκτή ως στόχος από τις κυβερνήσεις. Στις ΗΠΑ καθιερώθηκαν δια νόμου οι κατώτατοι μισθοί, η προοδευτική φορολόγηση και τα προγράμματα κοινωνικής ασφάλισης με την πολιτική του New Deal που υιοθετήθηκε από το Δημοκρατικό Κόμμα επί προεδρίας Φραγκλίνου Ρούσβελτ. Στην Ελλάδα λόγω των μακρόχρονων πολεμικών συγκρούσεων μετά την ανεξαρτησία και της γενικότερης πολιτικής αστάθειας αλλά και λόγω της οικονομικής και κοινωνικής αδυναμίας και της έλλειψης ισχυρού εργατικού κινήματος δεν οικοδομήθηκε παρά ένα «υπολειμματικό» κράτος πρόνοιας με την οικογένεια να έχει επωμισθεί μέχρι σήμερα την φροντίδα και την πρόνοια που στη Δυτική Ευρώπη είναι υπόθεση του κράτους.

Συνοψίζοντας, τονίζουμε ότι:
• Το φιλελεύθερο κράτος πρέπει να είναι όσο το δυνατόν μικρότερο και να είναι τόσο ισχυρό όσο για να κατοχυρώνει και να διασφαλίζει την ατομική ελευθερία.
• Το φιλελεύθερο μοντέλο για την ιδιότητα του Πολίτη δίνει έμφαση στην τυπική ισότητα όλων των πολιτών, στα πολιτικά δικαιώματα, στο κράτος του νόμου και στην προστασία των ατόμων από την αυθαίρετη άσκηση της κρατικής εξουσίας.
• Τα φιλελεύθερα μοντέλα δημοκρατίας δίνουν έμφαση στην έκφραση των ατομικών προτιμήσεων διαμέσου των εκλογών.
• Στο πεδίο της οικονομίας ο φιλελευθερισμός ευνοεί την ιδιωτική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής καθώς και στους μηχανισμούς της αγοράς για την κατανομή των πόρων βασιζόμενους στις μη εξαναγκαστικές/ελεύθερες συναλλαγές μεταξύ των ξεχωριστών παραγωγών και καταναλωτών.

ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: