ΕΡΙΚ ΧΟΜΠΣΜΠΑΟΥΜ (9 Ιουνίου 1917-1 Οκτωβρίου 2012): Ο ιστορικότερος ιστορικός του 20ού αιώνα

ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ

ΕΡΙΚ ΧΟΜΠΣΜΠΑΟΥΜ (9 Ιουνίου 1917-1 Οκτωβρίου 2012): Ο ιστορικότερος ιστορικός του 20ού αιώνα

O Έρικ Χομπσμπάουμ (Eric John Ernest Hobsbawn ήταν ένας από τους πλέον καταξιωμένος ιστορικoύς της εποχής μας. Γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου σε Εβραϊκή οικογένεια με ρίζες στην Πολωνία και την Αυστρία. Δυο χρόνια αργότερα η οικογένεια εγκαταστάθηκε στην Βιέννη και μερικά χρόνια αργότερα στο Βερολίνο. Οι γονείς του πέθαναν στα χρόνια του μεσοπολέμου και τότε με την συγγενική οικογένεια που τον υιοθέτησε μαζί με την αδελφή του εγκαταστάθηκαν στο Λονδίνο. Εκεί ο Έρικ έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα στην Ιστορία από το Πανεπιστήμιο Cambridge. Στη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμου υπηρέτησε τη στρατιωτική θητεία στο Βασιλικό Σώμα Μηχανικών ως εκπαιδευτικός. Παντρεύτηκε δυο φορές και απέκτησε δυο κόρες (Τζούλια και Άντυ) και έναν γιο (Τζόσουα).

Το 1947 έγινε Λέκτορας Ιστορίας στο Birkbeck University of London και το 1959 Υφηγητής. Στη βαθμίδα του Καθηγητη βρέθηκε μεταξύ 1970 και 1982. Επίτιμος Καθηγητής του πανεπιστήμιου ανακηρύχτηκε το 1982. Το γεγονός ότι ήταν Μαρξιστής του στοίχισε την πρόσληψη ως Λέκτορα στο Πανεπιστήμιο Cambridge κα την καθυστέρηση της εκλογής του στη βαθμίδα του Καθηγητή στο Birkbeck. Γι’ αυτή αλλά και για άλλες παρόμοιες καταστάσεις μίλησε για «ήπιο Μακαρθισμό» στην Μεγάλη Βρετανία του Ψυχρού Πολέμου.

Ανάμεσα στις διάφορες πανεπιστημιακές και ακαδημαϊκές διακρίσεις του συγκαταλέγονται η πρόσληψή του ως Επισκέπτη Καθηγητή σε πανεπιστήμια των ΗΠΑ (Stanford και New School for Social Research της Νέας Υόρκης) και η συμμετοχή του σε επιστημονικά ινστιτούτα (British Academy, American Academy of Arts and Science, Royal Society of Literature κ.ά.) και επιθεωρήσεις όπως η Past and Present της οποίας ήταν συνιδρυτής. Ήταν πολύγλωσσος γνωρίζοντας άπταιστα Αγγλικά, Γερμανικά, Γαλλικά, Ισπανικά και Ιταλικά. Επίσης ήξερε να διαβάζει πολύ καλά Πορτογαλικά και Καταλανικά.

Ως Μαρξιστής ιστορικός ο Χόμπσμπάουμ εστίασε την ανάλυσή του στη «δυαδική επανάσταση, δηλαδή την Γαλλική Επανάσταση και την Βρετανική Βιομηχανική Επανάσταση. Θεώρησε ότι τα αποτελέσματα και οι συνέπειες των επαναστάσεων αυτών αποτέλεσαν την κινητήρια δύναμη για την εξέλιξη του «φιλελεύθερου καπιταλισμό στη Δυτική Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Ένα θέμα που επανέρχεται στα έργα του είναι η «κοινωνική ληστεία». Αυτό το φαινόμενο το εντάσσει στο σχετικό κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο και καταρρίπτει τη διαδεδομένη παραδοσιακή άποψη για τη ληστεία ως αυθόρμητη και απρόβλεπτη μορφής πρωτόγονη εξέγερση. Επινόησε τους όρους «μακρύς 19ος αιώνας» (από την Γαλλική Επανάσταση του 1789 ως την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1914) και «σύντομος 20ό αιώνας: αιώνας των άκρων» που άρχισε με την έναρξη του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου το 1914 και τελείωσε με την κατάρρευση της ΕΣΣΔ και του «υπαρκτού σοσιαλισμού» το 1991. Δημοσίευσε πάμπολλα δοκίμια σε διάφορες επιστημονικές και πολιτικές επιθεωρήσεις, περιοδικά και εφημερίδες και κάθε του συνέντευξη ήταν πηγή γνώσεων για όλα τα λαϊκά στρώματα καθώς ο λόγος του ήταν καθαρότατος και απλός χωρίς να γίνεται απλουστευτικός. Τα θέματά του ποίκιλλαν: βαρβαρότητα στην νεωτερική εποχή, προβλήματα και ζητήματα του εργατικού κινήματος, η πολύπλευρη σύγκρουση μεταξύ αναρχισμού και κομμουνισμού, η παράδοση ως επινόηση, η παγκοσμιοποίηση, η δημοκρατία, η τρομοκρατία, η αυτοκρατορία κ.ά.

Ο κύκλος των μαρξιστών ιστορικών με τον οποίον εργαζόταν ο Χομπσμπάουμ περιλάμβανε μερικούς από τους σημαντικότερους Βρετανούς ιστορικούς, όπως ο Ε.Π.Τόμπσον και τον Κρίστοφερ Χιλ. Για την ιστορική μέθοδο της ομάδας έγραψε σε σχετική νεκρολογία του ο Έλληνας ιστορικός Αντώνης Λιάκος (Πανεπιστήμιο Αθήνας) : «Το κοινό χαρακτηριστικό όλων ήταν μια στροφή από τις αυστηρές οικονομικές δομές, που χαρακτήριζαν την κλασική μαρξιστική σκέψη σε μια ανάλυση η οποία βασιζόταν στην έννοια της κουλτούρας, όχι ως μεγάλου πολιτισμού, αλλά ως δημιουργικής απάντησης των ανθρώπων στους ιστορικούς παράγοντες που ορίζουν τη ζωή τους. Ο Hobsbawm αρχικά έγραψε, μέσα στο πνεύμα αυτό, για την ιστορία των εργατών στις αγγλικές πόλεις, τον καιρό της βιομηχανικής επανάστασης. Και εκεί, αντί για τις αφηρημένες δομές και τις στατιστικές, αποκατέστησε τη ζωή των ανθρώπων με σάρκα και οστά.»

Ο Έρικ Χόμπσμπάουμ δεν ασχολείτο μόνο με την Ιστορία; Είχε πολλά ενδιαφέροντα μεταξύ των οποίων η μουσική και ιδιαίτερα η Jazz. Διατηρούσε στήλη για τη μουσική στο γνωστό βρετανικό περιοδικό New Statesman με το ψευδώνυμο Frankie Newman (ο κομμουνιστής τρομπετίστας του συγκροτήματος της Billie Holiday).

Τα διάσημα βιβλία του είναι τα ακόλουθα: «The Age of Revolution, 1789-1848» («Η εποχή των επαναστάσεων, 1789-1848», μτφρ. Μαριέτα Οικονομοπούλου, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.), «The Age of Capital, 1848-1875» («Η εποχή του κεφαλαίου, 1848-1875», μτφρ. Δημοσθένης Κούρτοβικ, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.), «The Age of Empire, 1875-1914» («Η εποχή των αυτοκρατοριών, 1875-1914», μτφρ. Κωστούλα Σκλαβενίτη, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.) και «Age of Extremes: The Short Twentieth Century 1914-1991» («Η εποχή των άκρων: ο σύντομος 20ος αιώνας 1914-1991», μτφρ. Βασίλης Καπετανγιάννης, εκδ. Θεμέλιο), έχει συγγράψει και τα βιβλία: «Primitive Rebels», «Labouring Man and Worlds of Labour», «Industry and Empire», «Nations and Nationalism Since 1780», «The Invention of Tradition» («Η επινόηση της παράδοσης», μτφρ. Θανάσης Αθανασίου, εκδ. Θεμέλιο), «The Jazz Scene» («Η σκηνή της τζαζ», μτφρ. Τάκης Τσήρος, εκδ. Εξάντας), «Uncommon People» («Ξεχωριστοί άνθρωποι», μτφρ. Παρασκευάς Ματάλας, εκδ. Θεμέλιο), «Bandits» («Ληστές») και «Globalisation, Democracy and Terrorism» («Παγκοσμιοποίηση, δημοκρατία και τρομοκρατία», μτφρ. Νίκος Κούρκουλος, εκδ. Θεμέλιο). Επίσης εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι αυτοβιογραφία του «Interesting Times: A Twentieth-century Life» («Συναρπαστικά χρόνια: μια ζωή στον 20ο αιώνα», μτφρ. Σταματίνα Μανδηλαρά, εκδ. Θεμέλιο).
Η τελευταία κρίση όμως του καπιταλισμού, τον καθιστά σήμερα τραγικά επίκαιρο. Κι αυτό κυρίως επειδή ο παγκοσμιοποιημένος καπιταλιστικός κόσμος που αναδύθηκε στις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα ήταν αλλόκοτα παρόμοιος με αυτόν που προέβλεπε ο Μαρξ στο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» και τον τρόπο λειτουργίας του τον ανέλυσε με διορατικότητα: ο καπιταλισμός συνεχώς επεκτείνεται, γίνεται πιο συγκεντρωτικός, γεννάει κρίσεις και αλλοτριώνει ολοένα και περισσότερο τον άνθρωπο. Αναμφίβολα, λοιπόν, ο Μαρξ επανήλθε στο προσκήνιο και σίγουρα θα μας συνοδεύει σε όλη τη μεγάλη διαδρομή του ανθρώπου μέχρι την πραγματική χειραφέτησή του. Αυτό είχε κατά νου ο Χομπσμπάουμ όταν έδινε στην δημοσιότητα το τελευταίο βιβλίο «Πώς να αλλάξουμε τον κόσμο: Μαρξ και Μαρξισμός 1840-2011» (μτφρ. Μ. Μεζίτη, εκδ. Θεμέλιο)

Το Πορτραίτο φιλοτέχνησε ο Θανάσης Τσακίρης
Δρ. ΠΜΣ «Πολιτική Επιστήμη και Κοινωνιολογία»
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθήνας
http://tsakiris.snn.gr
http://tsakthan.blogspot.com

Απόσπασμα συνέντευξη του Έρικ Χόμσμπάουμ στον Βλόντεκ Γκόλντκορν του περιοδικού L’Espresso.
(Αναδημοσίευση από την εφημερίδα Athens Voice)
Θα αλλάξει ο συσχετισμός δυνάμεων, συμπεριλαμβανομένου του στρατιωτικού και του πολιτικού;
«Εν τω μεταξύ, έχουν αρχίσει να αλλάζουν οι οικονομικοί. Οι τεράστιες ποσότητες κεφαλαίων προς επένδυση σήμερα προέρχονται από τον κρατικό τομέα και τις δημόσιες επιχειρήσεις στην Κίνα. Και έτσι, ενώ στις χώρες του παλιού καπιταλισμού χώρες η πρόκληση είναι να διατηρηθούν τα υφιστάμενα πρότυπα ευημερίας – αλλά εγώ νομίζω ότι αυτές οι χώρες βρίσκονται σε παρακμή- για τις νέες χώρες, τις αναδυόμενες αγορές, το πρόβλημα είναι πώς θα διατηρήσουν το ρυθμό ανάπτυξης χωρίς αυτό να προκαλέσει τεράστια κοινωνικά προβλήματα. Είναι σαφές, για παράδειγμα, ότι η Κίνα οικοδομεί ένα είδος καπιταλισμού, όπου η προσήλωση σε ένα κράτος πρόνοιας δυτικού τύπου είναι εντελώς απούσα, αλλά αντίθετα την υποκαθιστά η ταχύτατη είσοδος αγροτικών μαζών στον κόσμο της μισθωτής εργασίας. Πρόκειται για ένα φαινόμενο με θετικές συνέπειες. Το ερώτημα όμως παραμένει, εάν αυτός είναι ένας μηχανισμός που μπορεί να λειτουργήσει για μεγάλο χρονικό διάστημα»
Όλα αυτά οδηγούν στο ερώτημα του κρατικού καπιταλισμού. Ο καπιταλισμός, όπως τον γνωρίσαμε σήμαινε προσωπικό στοίχημα, δημιουργικότητα, ατομικότητα, εφευρετικότητα από τη μεριά των αστών. Μπορεί το κράτος να είναι το ίδιο δημιουργικό;
Ο Economist πριν μερικές εβδομάδες ασχολήθηκε με το ζήτημα του κρατικού καπιταλισμού. Το επιχείρημά τους είναι ότι θα μπορούσε να παίξει σπουδαίο ρόλο στη δημιουργία υποδομών και σε μεγάλες επενδύσεις, αλλά λιγότερο σημαντικό στον τομέα της δημιουργικότητας. Αλλά υπάρχει και κάτι άλλο: δεν είναι προφανές ότι ο καπιταλισμός μπορεί να λειτουργήσει χωρίς θεσμούς όπως το κράτος Πρόνοιας. Και το κράτος Πρόνοιας κατά κανόνα το διαχειρίζεται το κράτος. Πιστεύω λοιπόν ότι ο κρατικός καπιταλισμός έχει ένα λαμπρό μέλλον».
Και η καινοτομία;
«Η καινοτομία είναι προσανατολισμένη προς τον καταναλωτή Αλλά ο καπιταλισμός στον εικοστό πρώτο αιώνα δεν θα πρέπει αναγκαστικά να παίρνει υπόψη του τον καταναλωτή. Αφήστε που το κράτος λειτουργεί καλά όταν πρόκειται για καινοτομίες στην τεχνολογία όπλων. Και τέλος ο κρατικός καπιταλισμός δεν συνδέεται με την υποχρέωση της αέναης ανάπτυξης, και αυτό είναι ένα πλεονέκτημα. Ετσι λοιπόν, ο κρατικός καπιταλισμός σηματοδοτεί το τέλος της φιλελεύθερης οικονομίας, όπως τον ζήσαμε τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες. Αλλά είναι και η κατάληξη της ιστορικής ήττας αυτο που εγώ ονομάζω «θεολογία της ελεύθερης αγοράς», η πίστη, πραγματικά θρησκευτική, ότι η αγορά αυτορυθμίζεται, και ότι δεν χρειάζεται καμία εξωτερική παρέμβαση».

Advertisements

Tagged:

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: