Η λογική του «κοινωνικού συμβολαίου» (Δ΄μέρος)

Η λογική του «κοινωνικού συμβολαίου

Δ΄ μέροςΛίγοι άνθρωποι έχουν καταφέρει, όπως ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ , να ασκήσουν τέτοια επιρροή στην πολιτική, στη λογοτεχνία και στην εκπαίδευση. Η πολιτική σκέψη του περιέχεται στο Κοινωνικό Συμβόλαιο, αλλά συμπληρώνεται με άλλα έργα του όπως το Discours sur l’origine de l’inégalité (Διατριβή για την προέλευση και τις βάσεις της ανισότητας μεταξύ των ανθρώπων, 1754) και τα προσχέδια του για τα συντάγματα της Κορσικής και της Πολωνίας. Ουσιαστικά, ο Rousseau είναι περισσότερο ηθικοδιδάσκαλος παρά μεταφυσικός. Ως ηθικοδιδάσκαλος είναι επίσης πολιτικός θεωρητικός. Η σκέψη του ξεκινά με την παραδοχή ότι είμαστε καλοί εκ φύσεως και με την παρατήρηση ότι στο πλαίσιο της κοινωνίας δεν είμαστε καλοί. Κατά τον Ρουσσώ, η πτώση της ανθρωπότητας ήταν ένα κοινωνικό φαινόμενο. «Όμως η ανθρώπινη φύση δεν προχωρά προς τα πίσω και ποτέ δεν επιστρέφουμε στην εποχή της αθωότητας και της ισότητας, άπαξ και έχουμε φύγει από αυτές.» Διαπιστώνει ότι ο άνθρωπος «γεννήθηκε ελεύθερος, κι ωστόσο είναι παντού δεσμώτης». Ο πρώτος άνθρωπος που έχοντας περιφράξει ένα κομμάτι γης σκέφτηκε να πει «αυτό είναι δικό μου» έβαλε τις βάσεις για την κοινωνική ανισότητα. Ο ίδιος το έλεγε φωναχτά:«Μην ακούτε αυτόν τον αγύρτη. Χαθήκατε, αν ξεχάσατε πως οι καρποί ανήκουν σε όλους και η γη δεν ανήκει σε κανέναν»!

Παρά το γεγονός ότι ο ίδιος εντοπίζει την αιτία της παραμόρφωσής μας στην κοινωνία, ο Ρουσσώ δεν είναι πριμιτιβιστής, δηλαδή δεν προτείνει την επιστροφή στις πρωτόγονες κοινωνίες, όσο και αν έχει παρερμηνευτεί η ρήση του για «επιστροφή στη φύση. Στον Αιμίλιο και στο Κοινωνικό Συμβόλαιο πρότεινε, σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο, τι μπορεί να γίνει.

Σε αντίθεση με την πελώρια επίδραση της πολιτικής σκέψης του Ρουσσώ στην ηπειρωτική Ευρώπη, η κοιτίδα του κοινοβουλευτισμού Βρετανία και η Αμερική του Πολέμου της Ανεξαρτησίας τον αντιμετώπισαν ψυχρά. Γι’ αυτό «ευθύνεται» η αντίληψη του Ρουσσώ για τη δημοκρατία. Κι αυτό γιατί ο Χομπς και ο Λοκ είχαν θεμελιώσει το δικό τους κοινωνικού συμβόλαιο στο έδαφος της εκπροσώπευσης, δηλαδή της ανάθεσης εξουσιών από το πλήθος στον Ηγεμόνα υπό σαφείς όρους και μηχανισμούς ελέγχου. Αντίθετα, για τον Ρουσσώ: «Οι βουλευτές του λαού ούτε είναι ούτε μπορεί να είναι αντιπρόσωποί του. Δεν είναι παρά επίτροποί του. Τίποτα δεν μπορούν να αποφασίσουν οριστικά. Κάθε νόμος που δεν τον εκύρωσε αυτοπροσώπως ο ίδιος ο λαός, είναι άκυρος». Για τον Ρουσσώ, μόνο η εκτελεστική εξουσία δύναται ανατεθεί σε πληρεξουσίους. Η νομοθετική εξουσία είναι αναπαλλοτρίωτη. Στην άμεση Δημοκρατία που προτείνει ο Ρουσσώ δεν υπάρχουν κόμματα και φατρίες που διασπούν το κοινωνικό σώμα, υποτάσσοντας τη λαϊκή κυριαρχία στα ειδικά συμφέροντα. Έχοντας μελετήσει την αρχαία Αθήνα αλλά και την αρχαία Σπάρτη, θεωρεί ότι το ατομικό συμφέρον πρέπει να υποτάσσεται στη «γενική βούληση». Αυτή η άποψη του Ρουσσώ παρερμηνεύτηκε από πολλούς μεταγενέστερους ως στοιχείο «ολοκληρωτισμού».

Θανάσης Τσακίρης

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: