Η λογική του «κοινωνικού συμβολαίου» (Β΄ μέρος)

Η λογική του «κοινωνικού συμβολαίου
(Β΄ μέρος)

O Χομπς δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο της δυνατότητας συγκρότησης της δημοκρατίας ως πολιτικής φιλοσοφίας, ως πολιτεύματος˙ την θεωρούσε, όμως, πολύ κατώτερη σε σχέση μα την απόλυτη μοναρχία. Σήμερα, παρ’ όλες τις δυσκολίες και τις οπισθοχωρήσεις, δεν διανοούμαστε καν να θεωρήσουμε μη νόμιμο το οποιοδήποτε δημοκρατικό πολιτικό καθεστώς, από το πιο αμεσοδημοκρατικό ως το απλούστερο σύστημα κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης χωρίς άλλη συμμετοχή των πολιτών, πέραν της ανά τακτά διαστήματα εκλογής βουλευτών. Σ’ αυτή την εξέλιξη συνέβαλαν τα μέγιστα φιλόσοφοι όπως ο Τζων Λοκ και ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ και άλλοι παρά τον συχνά αφηρημένο χαρακτήρα των στοχασμών τους. Ο Χομπς, λοιπόν, περιέγραψε τη «φυσική κατάσταση» του ανθρώπινου γένους χωρίς την πολιτική κυριαρχία ως τον ανελέητο ανταγωνισμό για τα αναγκαία προς τα ζην, που αφήνει τους ανθρώπους σε κατάσταση φόβου και τρόμου για τυχόν επιθέσεις ή ληστείες και άλλες πράξεις εναντίον της ζωής, με συνέπεια οι άνθρωποι να βρίσκονται σε συνεχή ετοιμότητα προβαίνοντας ακόμα και σε προληπτικές επιθέσεις εναντίον φιλόδοξων εισβολέων στον ιδιωτικό τους χώρο.
Με τα δικά του λόγια:
«Εποµένως είναι φανερό ότι οι άνθρωποι, όταν ζουν χωρίς µια κοινή
εξουσία που να τους εµπνέει δέος, βρίσκονται σ’ εκείνη την κατάσταση
που ονοµάζεται πόλεµος· και αυτός ο πόλεµος είναι πόλεµος όλων
εναντίον όλων. Γιατί πόλεµος δεν είναι µόνον οι µάχες ή η ενέργεια του
να πολεµάει κανείς· αλλά είναι και η χρονική διάρκεια κατά την οποία
υπάρχει η βούληση της διεκδίκησης κάποιου πράγµατος µέσα από µια
µάχη. Συνεπώς η έννοια του χρόνου πρέπει να λαµβάνεται υπόψη κατά
την εξέταση της φύσης του πολέµου. Όπως συµβαίνει µε τον καιρό.
Γιατί η φύση του κακού καιρού δεν βρίσκεται µόνο σε µια ή δυο
βροχοπτώσεις, αλλά σε µια προδιάθεση πολλών προηγούµενων ηµερών
που οδηγεί σε αυτό το αποτέλεσµα. Έτσι και µε τη φύση του πολέµου, ο
οποίος δεν συνίσταται µόνο στις συγκρούσεις αλλά και στην
προδιάθεση που οδηγεί στον πόλεµο (…) Εποµένως σε µια κατάσταση
πολέµου, κατά την οποία όλοι είναι εχθροί όλων, τα πάντα µπορεί να
συµβούν. Το ίδιο ισχύει, όταν η µόνη ασφάλεια που έχουν οι άνθρωποι
απορρέει από τη φυσική τους δύναµη και την επινοητικότητά τους. Σε
αυτή την κατάσταση δεν υπάρχει χώρος για εργασία· γιατί τα
αποτελέσµατά της είναι δύσκολο να διατηρηθούν και συνεπώς η γη
µένει ακαλλιέργητη. ∆εν υπάρχει ναυσιπλοΐα ούτε χρήση των
προϊόντων που µπορεί να εισαχθούν δια θαλάσσης. Ούτε οικοδοµική
τέχνη, ούτε µέσα µεταφοράς, ούτε µετακίνηση εκείνων των πραγµάτων
που λόγω του βάρους τους απαιτούν συλλογική προσπάθεια, για να
µετακινηθούν. ∆εν υπάρχει γνώση του τι υπάρχει στη γη. Ούτε µέτρηση
του χρόνου· ούτε τέχνες· ούτε γράµµατα· ούτε κοινωνία· και το
χειρότερο όλων, υπάρχει συνεχής φόβος και κίνδυνος να χάσει κανείς
τη ζωή του βιαίως. Και η ζωή του ανθρώπου είναι µοναχική, φτωχή,
άθλια, άγρια και σύντοµη».

Ο άνθρωπος, λοιπόν, είναι λύκος για τον άνθρωπο σύμφωνα με μια λαϊκή ρήση των Ρωμαίων. Επί της ουσίας, ο Χομπς μας λέει ότι δεν είναι τόσο το γεγονός πως οι άνθρωποι είναι εκ φύσεως (όπως φαίνεται εκ πρώτης όψεως) όσο ότι είναι αδύνατη η συνεργασία των ανθρώπων ελλείψει της «Εμπιστοσύνης», η οποία δεν μπορεί να υπάρξει αν δεν υπάρχει μια ανώτερη δύναμη που να είναι σε θέση να θεσπίσει και να εφαρμόσει νόμους και κανόνες. Αυτά που δεν υπάρχουν, κατά τον Χομπς, στη «φυσική κατάσταση» είναι αυτά που χρειάζονται για τη συνεργασία μεγάλων αριθμών ανθρώπων και για να εξασφαλιστεί αυτό το μεταξύ τους συμβόλαιο αυτό που είναι αναγκαίο είναι ο «Κυρίαρχος», δηλαδή η νόμιμη πολιτική εξουσία.
Η πεσιμιστική αντίληψη του Χομπς δέχτηκε κριτική. Αρκεί να σκεφτούμε κοιτώντας γύρω μας πόσο διαφέρει η πραγματικότητα από την δυστοπία που περιγράφει ο Χομπς. Βλέπουμε ομάδες ανθρώπων που συνεργάζονται εθελοντικά σε κάποιοι έργο δίχως κανένα αντάλλαγμα ή ανταμοιβή και χωρίς να τους έχει υποχρεώσει κάποια κρατική υπηρεσία με ένα είδος συμβολαίου. Πόσες φορές δεν έχουμε δει πολίτες σε μια γειτονιά να συνεργάζονται για να επισκευάσουν μαζί μια φθαρμένη παιδική χαρά από μόνοι τους, ή να καθαρίσουν μια βρώμικη παραλία, ή να εκχιονίσουν τους δρόμους και τα πεζοδρόμια της περιοχής; Λέει κάτι τέτοιο ο Χομπς; Μάλλον όχι! Ο φιλόσοφος μάλλον θέλει να πει ότι σε ένα κλίμα φόβου που θα ακολουθούσε την κατάρρευση της νόμιμης κρατικής εξουσίας ακόμη κι η ευγενέστερη ανθρώπινη ψυχή θα απαξιωθεί και θα εξαφανιστεί. Θυμηθείτε: Ρουάντα, Γιουγκοσλαβία, Λιβερία. Δείτε σήμερα: Λιβύη, Συρία.
Πώς, όμως, μπορούμε να δημιουργήσουμε νόμιμη εξουσία εκεί όπου δεν υπάρχει; Ο Χομπς φανταζόταν ότι θα συγκεντρώνονταν όλοι σε μια συνέλευση για να ιδρύσουν και να ενθρονίσουν την «Κυρίαρχο» που θα τους κυβερνούσε από εκείνη την ώρα κι ύστερα. Επίσης υπάρχει και η περίπτωση της υποταγής του καθενός χωριστά σε έναν ισχυρό άνδρα, π.χ. έναν κατακτητή στρατηγό. Δεν ήταν πρωτεύουσας σημασίας ποιος θα ήταν ο «Κυρίαρχος» αρκεί να υπήρχε εξουσία, απεριόριστη, ενιαία και αδιαίρετη κι όποιος διαφωνεί δεν έχει παρά να μεταναστεύσει. Γι’ αυτό προτιμούσε την απόλυτη μοναρχία, για λόγους σταθερότητας. Όμως, δεν συμμερίζονταν όλοι την άποψή του αυτή. Ο Τζων Λοκ σημειώνει πως η λογική του Χομπς προϋποθέτει ανθρώπους τόσο αφελείς και ανόητους ώστε να φροντίζουν να αποφεύγουν τα προβλήματα που τους προκαλούν οι νυφίτσες ή οι αλεπούδες αλλά να νιώθουν ικανοποιημένοι να αφήνονται στα λιοντάρια να τους κατασπαράξουν και να θεωρούν πως αυτό είναι ασφάλεια. Απέναντι στην κριτική αυτή, η μόνη άμυνα που μπορούσε να αντιτάξει ο Χομπς ήταν να πει πως ότι ένας συνετός μονάρχης θα επιθυμούσε οι υπήκοοί του να ευημερούν επειδή, σε τελευταία ανάλυση, η δική του εξουσία εξαρτάται από τη δική τους ευημερία. Η ιστορία, όμως, δείχνει να τον «διαψεύδει». Σκεφτείτε: Χίτλερ, Μουσολίνι, Στάλιν κ.ά.

ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: