Η λογική του «κοινωνικού συμβολαίου» (A΄μέρος)

Η λογική του «κοινωνικού συμβολαίου»

Α΄ μέρος
Τα ερωτήματα που έθετε η πολιτική φιλοσοφία των αρχών των νεώτερων χρόνων είναι:
– Πώς νομιμοποιείται η άσκηση της (κρατικής) εξουσίας;
– Ποια είναι η δικαιολογία της ύπαρξης και οργάνωσης του κράτους καθώς και της κατανομής πόρων, δικαιωμάτων και υποχρεώσεων στο πλαίσιό του;
Αυτά τα βασικά και άλλα ερωτήματα έθεσαν και προσπάθησαν να απαντήσουν πολλοί ως σήμερα στοχαστές. Σημαντικότεροι μεταξύ αυτών οι Τόμας Χομπς, Τζων Λοκ, Ζαν Ζακ Ρουσσώ και Τζων Ρωλς. Θα συζητήσουμε σε αυτή τη φάση για τις τρεις πρώτους που αποτέλεσαν τους πρώτους σε αυτή την ομάδα στοχαστών που μίλησαν για το «κοινωνικό συμβόλαιο».
Υπό την προϋπόθεση πως ένα συμβόλαιο είναι ακριβοδίκαιο (fair) οι άνθρωποι αισθάνονται ότι αξίζει να αναλάβουν ορισμένες υποχρεώσεις ή να εκχωρήσουν ως ένα βαθμό την ελευθερία τους ούτως ώστε να λάβουν κάτι πιο πολύτιμο ως αντάλλαγμα. Για να μπορέσουμε να αξιολογήσουμε τους όρους ενός συμβολαίου, πρέπει να σκεφτούμε πώς θα ήταν η ζωή αν δεν υπήρχε το συμβόλαιο. Μόνο τότε μπορούμε να κρίνουμε κατά πόσον το συμβόλαιο αποτελεί συμφωνία που αξίζει να την συνάψουμε. Οι θεωρητικοί του «κοινωνικού συμβολαίου» χρησιμοποίησαν τούτη την αναλογία για να υποστηρίξουν ότι η οργάνωση της κοινωνίας μπορεί να γίνει αντιληπτή ως ένα υπονοούμενο κοινωνικό συμβόλαιο. Έτσι προσπάθησαν να φανταστούν πώς θα ήταν τα πράγματα εάν δεν υπήρχαν τέτοιοι νόμοι και κανόνες που να περιορίζουν τις ελευθερίες και τα δικαιώματα.
Oι φιλόσοφοι που σε ορισμένες στιγμές της ζωής τους έγιναν συμβουλάτορες ηγετών είναι πολλοί. Ο Αριστοτέλης έγινε προσωπικός δάσκαλος του Μέγα Αλέξανδρου. Ο Μακιαβέλι προσπάθησε να συμβουλέψει τους Μέδικους της Φλωρεντίας. Ο Ντιντερό συνεργάστηκε ως σύμβουλος της Μεγάλης Αικατερίνης για τον «εκσυγχρονισμό» της Ρωσίας. Ο Τόμας Χομπς, με τη σειρά του, αποπειράθηκε, εν μέσω του Αγγλικού εμφυλίου Πολέμου, να προτείνει τη δική του άποψη για το τι έπρεπε να γίνει για να αποκατασταθεί η τάξη σε νέες φιλοσοφικές, πολιτικές και κοινωνικές βάσεις. Υποστήριξε τη δημιουργία μιας απολυταρχικής μοναρχικής πολιτείας που την απέρριψαν αμφότεροι οι αντιμαχόμενοι, δηλαδή Βασιλικοί και Κοινοβουλευτικοί.

O Τόμας Χομπς και το παράδειγμά του μπορεί να εξηγήσει το γιατί σπάνια οι φιλόσοφοι δεν ασκούν άμεση επιρροή στην καθημερινή πολιτική ζωή επιδρώντας στα γεγονότα και την εξέλιξή τους. Επειδή εξετάζουν και ερευνούν την Πολιτική από φιλοσοφική σκοπιά και προοπτική το πραγματικό τους καθήκον είναι να αμφισβητούν τις συμβατικές πεποιθήσεις τόσο των πολιτικών ανδρών (σήμερα και των γυναικών) όσο του γενικότερου κοινού, του λαϊκού κόσμου. Έτσι, βάζουν τις πεποιθήσεις των μεν και των δε στο «μικροσκόπιο» και ρωτούν να καταλάβουν τι εννοούν οι άνθρωποι όταν λένε το ένα ή το άλλο (ακόμη και τη σιωπή τους), με τι κριτήρια και τεκμήρια διαμορφώνουν τις απόψεις της και πώς θα μπορούσαν να αιτιολογήσουν τις πεποιθήσεις τους αν τους ζητηθεί να το κάνουν. Αποτέλεσμα αυτής της εξονυχιστικής «ιατροδικαστικής» έρευνας, στην οποία προβαίνουν οι φιλόσοφοι αλλά και των προτάσεων που διατυπώνουν με βάση την έρευνα, είναι να γίνονται δυσάρεστοι στους πολλούς γιατί υπονομεύουν τις πατροπαράδοτες πεποιθήσεις τους τόσο στα ανώτερα κοινωνικά κλιμάκια που θεωρούνται ότι περιέχουν σκεπτόμενα άτομα όσο και στα λεγόμενα εργατικο-λαϊκά και φτωχά κατώτερα στρώματα της πόλης και του χωριού που κυριαρχούνται από παραδοσιακές συντηρητικές αντιλήψεις. Με το πέρασμα του χρόνου, όμως, ορισμένες ιδέες γίνονται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο αποδεκτές από την κοινωνία και τον πολιτικό κόσμο πότε στην ολότητά τους και πότε «στρογγυλευμένες» χωρίς τις πιο ριζοσπαστικές τους αιχμές. Όταν έγραφε τις πραγματείες του ο Χομπς ο πολιτικός διάλογος διεξαγόταν κυρίως με Βιβλικούς όρους και λόγο και γινόταν επίκληση των θρησκευτικών αρχών. Κι ο ίδιος ο Χομπς είχε ασχοληθεί με θρησκευτικά ερωτήματα και ζητήματα, όμως άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να προσεγγίζουμε τα πολιτικά πράγματα, δηλαδή με κοσμικούς και όχι θρησκευτικούς.

ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: