ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ

Διαστρωμάτωση είναι «κάθε ιεραρχική διάταξη των κοινωνικών ομάδων ή στρωμάτων σε μια κοινωνία».
Οι βασικές μορφές κοινωνικής διαστρωμάτωσης είναι οι εξής:
1. Το σύστημα της δουλείας
2. Το σύστημα των καστών (π.χ. Ινδία)
3. Το σύστημα των νομοκατεστημένων τάξεων -estates (λόρδοι, ιερείς, ιππότες)
4. Το σύστημα των κοινωνικών τάξεων (κοινωνική αναρρίχηση)
5. Το σύστημα των ομάδων κύρους (status groups)
Τα όρια είναι πιο σαφή μεταξύ των κοινωνικών τάξεων παρά μεταξύ των ομάδων κύρους.

Συναίνεση όσον αφορά τα Γενικά Χαρακτηριστικά της Διαστρωμάτωσης
1) Διάκριση μεταξύ Φυσικών και Κοινωνικών Ανισοτήτων.
Η διαστρωμάτωση βασίζεται σε κοινωνικές και όχι φυσικές ανισότητες. Είναι ανθρώπινη επινόηση/κατασκευή. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν δυνατότητες αλλαγής. Επομένως, οι ανισότητες σε σχέση με το εισόδημα και την ιδιοκτησία δεν στηρίζονται σε φυσικές ικανότητες. Η διαστρωμάτωση των ικανοτήτων και οι κοινωνικές ανισότητες είναι δύο διαφορετικά πράγματα.

2) Τα διακριτά χαρακτηριστικά των τάξεων είναι τα εξής:
• Είναι σαφώς πιο οικονομικού χαρακτήρα από τις κάστες και τις estates (οι τελευταίες είναι πολύ πιο θρησκευτικού χαρακτήρα)
• Τα όρια των τάξεων είναι λιγότερο σταθερά σε σχέση με τα όρια των καστών και των estates. Κάτι τέτοιο ισχύει περισσότερο για τις μεσαίες τάξεις και λιγότερο για την αστική και την εργατική τάξη.
• Οι τάξεις είναι λιγότερο σταθερές σε σχέση με τις κάστες και τις estates. Υπάρχει εντονότερη κινητικότητα στα συστήματα των τάξεων παρά σε αυτά των καστών και των estates. Παρ’ όλο που γεννιέται κανείς σε μία κοινωνική τάξη είναι δυνατό να ξεφύγει από την «ταξική του μοίρα» και, να κινηθεί ανοδικά στην κοινωνική κλίμακα, όπως ο Billy Eliot στην ομώνυμη ταινία που του δόθηκε η ευκαιρία να μην ακολουθήσει τον πατέρα του και τον αδελφό του και να μείνει οριστικά ανθρακωρύχος, κάτι που συνεχιζόταν από γενιά σε γενιά στην κοινότητά του.

3) Ο Μαρξ και οι κοινωνικές τάξεις.

• Κατά τον Καρλ Μαρξ οι κοινωνικές τάξεις βασίζονται στην οικονομία και ορίζονται στη βάση της κατοχής των μέσων παραγωγής. Άρα οι κοινωνικές τάξεις έχουν μια ισχυρή οικονομική βάση.
• Οι σχέσεις μεταξύ των κοινωνικών τάξεων είναι ανταγωνιστικές και συγκρουσιακές. Καθώς σε κάθε τρόπο παραγωγής υπάρχει η εκάστοτε άρχουσα τάξη που εγκυμονεί την ανταγωνίστριά της, έτσι η αστική τάξη και ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής γεννά την κοινωνική τάξη που την θα ανατρέψει, δηλαδή του εργατικού προλεταριάτου που δεν κατέχει μέσα παραγωγής παρά μόνο την εργατική του δύναμη, δηλαδή την ετοιμότητά του να μπει ως μισθωτός στην παραγωγική διαδικασία. Έτσι, η αστική τάξη ωθεί το προλεταριάτο στην εξέγερση και ανοίγει το δρόμο για το σοσιαλισμό και τον κομμουνισμό.
• Η προέλευση των τάξεων. Οι κοινωνικές τάξεις προέκυψαν όταν άρχισε η επέκταση των παραγωγικών δυνάμεων πέρα από το όριο της παραγωγής για την επιβίωση και άρχισε να παράγεται και να συσσωρεύεται κοινωνικό-οικονομικό πλεόνασμα, όταν επεκτάθηκε και βάθυνε ο καταμερισμός της εργασίας πέρα από τα όρια της οικογένειας και όταν καθιερώθηκε η ατομική κυριότητα στα μέσα της παραγωγής και ιδιοκτησίας.
• Εποχές ή ιστορικά στάδια των τάξεων.
1. Πρωτόγονος κομμουνισμός
2. Ασιατικός τρόπος παραγωγής (κυριαρχία κρατικών ελίτ που θυμίζουν αρκετά τα καθεστώτα του «υπαρκτού σοσιαλισμού)
3. Αρχαία κοινωνία (δουλεία)
4. Φεουδαρχία (δουλοπάροικοι)
5. Σύγχρονος καπιταλισμός (μισθωτή εργασία)
• Δομή και δράση. Ο Μαρξ δεν ήταν οπαδός του «οικονομικού ντετερμινισμού. Αντιθέτως, όλες οι έννοιες που συνεισέφερε στην κοινωνιολογική ανάλυση εμπεριέχουν το στοιχείο της δράσης: εξέγερση της εργατικής τάξης, δημιουργία εργατικής ταξικής συνείδησης, εμφάνιση και ανάδειξη πολιτικών και ιδεολογικών παραγόντων. Υπάρχει αλληλεπίδραση μεταξύ της πραγματικής κατάστασης των ατόμων και των ιδεών που διαμορφώνουν γι’ αυτήν (π.χ. ο Μαρξ ήταν πεπεισμένος ότι το σύγχρονο εργοστασιακό σύστημα ευνοούσε την αύξηση της συνείδησης της εργατική τάξης).
• Διχοτομική άποψη ή ενδιάμεσα στρώματα. Ο Μαρξ μιλώντας για την σύγχρονή του Βρετανία αντιμετώπισε τον καπιταλισμό της εποχής του από την άποψη της σύγκρουσης των δύο κύριων τάξεων, δηλαδή της αστικής τάξης και της εργατική τάξης. Θεωρούσε ότι οι μικροί καταστηματάρχες-έμποροι και άλλα μεσαία στρώματα θα χάνονταν λόγω του ανταγωνισμού από τα μονοπώλια και τα ολιγοπώλια των μεγάλων μετοχικών επιχειρήσεων. Παρ’ όλα αυτά υπάρχουν αποσπάσματα σε μεταγενέστερα έργα του που δείχνουν ότι αναγνώριζε μια πιθανή επέκταση ενδιαμέσων στρωμάτων που θα βασίζονταν στη γνώση και τις τεχνικές δεξιότητες.

Κριτικές που ασκήθηκαν στο έργο του Μαρξ
i) Ταξική πόλωση.
• Η κοινωνία δεν πρόκειται να καταρρεύσει ως αποτέλεσμα της σύγκρουσης των δύο μεγάλων τάξεων. Καθίσταται ολοένα και πιο σύνθετη και περίπλοκη, ειδικά με την άνοδο των μεσαίων στρωμάτων.
• Η συγκέντρωση του κεφαλαίου δεν λαμβάνει χώρα, αντίθετα αναπτύσσονται μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Διαχέεται η ιδιωτική ιδιοκτησία (παραγωγικοί και μη παραγωγικοί τομείς).
• Αυξάνεται το βιοτικό επίπεδο, ειδικά της εργατικής τάξης και δεν επέρχεται καμία οικονομική πτώχευση.
• Απέτυχε η ανάπτυξη του σοσιαλισμού μέσω ταξικών συγκρούσεων στα αναπτυγμένα στάδια του καπιταλισμού.
ii) Μη ταξικές βάσεις ανισότητας(εθνικισμός, εθνότητα, κοινωνικό φύλο)
• Εθνικισμός. Ο Μαρξισμός αντιμετωπίζει πρόβλημα με τις εξής μορφές.
Η έμφαση στο έθνος αδυνατίζει την έμφαση στην τάξη και την ταξική συνείδηση. Η εθνική ταυτότητα υπερκαλύπτει την ταξική ταυτότητα. Η εθνική συνείδηση συγκρούεται με την ταξική. Ο εθνικισμός είναι ισχυρή πολιτική δύναμη, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, συνδέεται με τη λογική του συμφέροντος του «έθνους κράτους», με αποτέλεσμα πολλές φορές να εκτρέπεται σε πολεμικές συγκρούσεις μεγάλης ή διεθνικής εμβέλειας (Α΄ και Β΄ Παγκόσμιοι Πόλεμοι). Τα θρησκευτικά και τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα θολώνουν ακόμη περισσότερο την εικόνα που φιλοτεχνεί η ταξική ανάλυση. Οι μαρξιστές του μεσοπολέμου δεν ήταν σε αντιληφθούν την ουσιαστική έκφραση και έκταση του εθνικισμού ως έκφρασης του μιλιταριστικού κρατισμού του ναζισμού και του φασισμού που προέκυψαν με το τέλος του Α΄ Π.Π. έχοντας απλώς αναλύσει τις ιδεολογίες αυτό διπλό πρίσμα του ιμπεριαλισμού και του τριτοκοσμικού εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος.

4) Η ταξική ανάλυση του Βέμπερ

Ο Βέμπερ αμφισβήτησε τη μονοδιάστατη κοινωνική διαστρωμάτωση που απεικόνιζε ο Μαρξ με την ανάδειξη μόνο της οικονομικής τάξης σε μοναδική διαιρετική τομή. Απεναντίας, τόνισε ότι πρέπει να ορίζονται τα μεσαία στρώματα των αξιωματούχων και των επαγγελματιών με εκπαιδευτικά και πολιτιστικά κριτήρια. Έτσι παραθέτει τρεις σημαντικές διαφορετικές θέσεις:
α) παρουσιάζει μια συνεχόμενη κλίμακα κατάταξης σε ένα σύστημα διαστρωμάτωσης χωρίς απολύτως σαφή όρια μεταξύ των στρωμάτων,
β) εμφανίζει τις ομάδες status να συναγωνίζονται αντί να συγκρούονται μεταξύ τους, και
γ) υπονομεύει την έννοια της ταξικής συνείδησης και θεωρεί ότι οι άνθρωποι ενδιαφέρονται περισσότερο για την επαγγελματική ταυτότητά τους και την καριέρα τους παρά για την ταξική ταυτότητά τους και την καριέρα της τάξης τους.

Ο Βέμπερ θεώρησε ότι η διαστρωμάτωση με όρους τάξης και με όρους status συνυπάρχουν ενώ πολλοί σημερινοί κοινωνιολόγοι θεωρούν ότι η διαστρωμάτωση με βάση το status αντικαθιστά τη ταξική διαστρωμάτωση.

5) Η ταξική ανάλυση του Ralf Dahrendorf

Στο βιβλίο του Class Conflict in Industrial Society υποστηρίζει ότι o Marx προσδιόρισε τις τάξεις πολύ στενά και σε πολύ συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο. Αντί να ορίσει τις τάξεις με βάση την ιδιοκτησία, ισχυρίστηκε ότι στη βάση των ταξικών ανισοτήτων βρίσκεται η εξουσία/δύναμη. Η κοινωνία μπορεί να διαιρεθεί σε «εντολοδότες» (όσοι διατάζουν-εξουσιαστές) και «εντολολήπτες» (όσοι διατάζονται-εξουσιαζόμενοι). Η «εντολοδότρια» τάξη δεν περιλαμβάνει μόνο κεφαλαιούχους αλλά και τους διευθυντές και τους επόπτες-προϊστάμενους. Στην άλλη άκρη είναι αυτοί που υπόκεινται στην εξουσία άλλων και δεν ασκούν καμία εξουσία οι ίδιοι («υπάκουη τάξη»). Όρισε επίσης μια ομάδα που την αποκάλεσε «αταξική» και εννοούσε τους «αυτοπασχολούμενους» που ούτε ασκούν εξουσία ούτε υπόκεινται σε κάτι ανάλογο σαν την μικροαστική τάξη των Μαρξ και Ένγκελς.

6) Οι αναλύσεις των ελίτ
Μετά τον Βέμπερ, μια τάση της ταξικής ανάλυσης παραχώρησε τη θέση της στη θεωρία των ελίτ.

Α) Gaetano Mosca. Η διαίρεση της κοινωνίας σε κυρίαρχη οργανωμένη μειονότητα και υποτελείς ομάδες ανοργάνωτης μειοψηφίας είναι οικουμενική και αναπόφευκτη. Την μειονότητα αυτή την αποκαλεί «πολιτική τάξη». Οι σύγχρονες ελίτ διαθέτουν, κατ’ αυτόν, ανώτερες οργανωτικές δεξιότητες που είναι άκρως χρήσιμες για την απόκτηση πολιτικής εξουσίας σε στη σύγχρονη γραφειοκρατική κοινωνία. Οι ελίτ δεν είναι κληρονομικές και θεωρητικά μπορούν άνθρωποι (‘κυκλοφορία των ελίτ’) να γίνουν μέλη των ελίτ από όλες τις τάξεις μπορεί να βρεθούν στη θέση των ελίτ καθώς υπάρχει μεταξύ των ελίτ έντονος ανταγωνισμός που οδηγεί σε συνεχή αντικατάσταση της μία από την άλλη.
Β) Wilfredo Pareto: Οι ελίτ βασίζονται στις ανώτερες ατομικές ιδιότητες και ποιότητες και προσόντα σε κάθε στιγμή της ζωής τους. Οι ελίτ διακρίνονται σε «λιοντάρια» και «αλεπούδες», όπως είδαμε στο προηγούμενο μάθημα, και εναλλάσσονται στην εξουσία
Γ) Roberto Michels: Διατύπωσε το «σιδερένιο νόμο της ολιγαρχίας», που λέει ότι αναπόφευκτα μια μειοψηφία στο εσωτερικό κάθε οργάνωσης, είτε αυτή είναι καπιταλιστική είτε είναι σοσιαλιστική, αποτελεί ελίτ και αυτό ισχύει για τα συνδικάτα και κάθε άλλη μαζική οργάνωση.
Δ) C. Wright Mills: Ένα εξαίρετος Βεμπεριανής λογικής (παρ’ όλο που πολλοί τον θεωρούν Μαρξιστή γιατί χρησιμοποιεί την ταξική ανάλυση) που ανατέμνει με μαεστρία χειρούργου την κοινωνία των ΗΠΑ της περιόδου του Ψυχρού Πολέμου και της μεταπολεμικής οικονομικής ανάπτυξης. Στο έργο του The New Men of Power: America’s Labor Leaders μελετά τη δυναμική των συνδικαλιστών εργατών που συνεργάζονται με το ανώτατο στελεχικό δυναμικό των επιχειρήσεων και τα ίδια τα αφεντικά. Συμπεραίνει ότι η εργατική τάξη και η ριζοσπαστικότητά της απαλύνονται με την υιοθέτηση των άμεσων οικονομικών αιτημάτων (bread & butter) των συνδικαλιστών εργατών που θάβουν το «τομαχώκ» του ταξικού πολέμου και αποποιούνται την ιδέα της δομικής αμφισβήτησης, νοιώθοντας άνετα ενσωματωνόμενοι ως αναπόσπαστα μέρη του συστήματος. Με την ενσωμάτωσή τους στο σύστημα, οι συνδικαλιστές ηγέτες παίζουν έναν (κατώτερο κάπως) ρόλο ως «Νέοι Άνθρωποι» στη λέσχη της ελίτ της εξουσίας των ΗΠΑ.
Στο έργο του White Collar: The American Middle Classes επισημαίνει ότι οι γραφειοκρατίες που κυριαρχούν στα συνδικάτα των βιομηχανικών εργατών των πόλεων και υποτίθεται ότι τους εκπροσωπούν, τους αφαιρούν την ανεξάρτητη σκέψη μετατρέποντάς τους σε ένα είδος χαρούμενου καταπιεσμένου ρομπότ. Παίρνουν ένα μισθό αλλά αλλοτριώνονται αποξενωμένοι από τον κόσμο λόγω της ανικανότητάς τους να τον αλλάξουν. Στο έργο του The Power Elite τονίζει ότι η κοινωνία των ΗΠΑ κυριαρχείται από τρεις ελίτ, την οικονομική, την πολιτική και τη στρατιωτική που μοιράζονται μια κοινή αντίληψη για τα πράγματα: α) τη «στρατιωτική μεταφυσική», δηλαδή το στρατιωτικό ορισμό της πραγματικότητας, κατέχουν β) «ταξική ταυτότητα»- θεωρούν τους εαυτούς τους ξεχωριστούς και ανώτερους από την υπόλοιπη κοινωνία και 3) χαρακτηρίζονται από εναλλαξιμότητα, δηλαδή κινούνται από τη μια ελίτ στην άλλη με χαρακτηριστική άνεση και έχουν αλληλοσυσχετιζόμενα διευθυντήρια και 4) χρησιμοποιούν τις μεθόδους της κοοπτάτσιας/κοινωνικοποίησης, δηλαδή επιλέγουν νέα μέλη για τους κύκλους τους με τη μέθοδο της διανοητικής … «κλωνοποίησης», Η συμμαχία μεταξύ τους δεν είναι πάντοτε εύκολη και ανέφελη. Βεβαίως, στηρίζονται στην κοινότητα των συμφερόντων τους καθοδηγούμενοι από την στρατιωτική μεταφυσική και μετατρέπουν την οικονομία σε «οικονομία διαρκούς πολέμου».
ΣΤ) John Porter: Καναδός λειτουργιστής κοινωνιολόγος με ορισμένες Μαρξιστικής χροιάς καταβολές. Ο ανταγωνισμός λαμβάνει χώρα μεταξύ των ελίτ (οικονομική, πολιτική, ιδεολογικής, εργασιακή) από τις οποίες η οικονομική τείνει να κυριαρχεί. Ουσιαστικά μεταφέρει τις απόψεις του Μιλλς στον Καναδά.
Ζ) Tom Bottomore. Στο βιβλίο του Classes in Modern Society ο αλλοτινός πρόεδρος της Διεθνούς Κοινωνιολογικής Ένωσης (1953-1959) τόνισε την ανάγκη να μελετηθούν πιο στενά οι σύνθετες πλέον δυτικές καπιταλιστικές κοινωνίες και οι μεταβολές στη σύνθεση και το μέγεθος των κοινωνικών τάξεων. Ένα νέο στοιχείο που τόνισε ήταν οι ολοένα και λιγότερο σαφείς και σταθερές σχέσεις ανάμεσα στην ταξική κατάσταση, την ταξική συνείδηση και την πολιτική δράση.
Η) Raymond Aron. Εξετάζοντας την ίδια περίοδο με το Μιλλς την αντίπερα όχθη, δηλαδή τα κράτη και τις κοινωνίες που ακολουθούσαν την ΕΣΣΔ στο Σύμφωνο της Βαρσοβίας, ο Αρόν τόνισε ότι η Σοβιετική Ένωση κυβερνιόταν από μια ενιαία οικονομική, πολιτική και πολιτιστική ελίτ σε αντίθεση με την περίπτωση της Δύσης και της πολλαπλότητας των ελίτ. Μεταξύ ανώτερων και κατωτέρων στρωμάτων δεν υπάρχει η ίδια κοινωνική κινητικότητα που υπάρχει στις ΗΠΑ και τις δυτικές καπιταλιστικές κοινωνίες, κατά τον Αρόν. Στην ΕΣΣΔ υπήρχε εντονότερη κοινωνική κινητικότητα μεταξύ χειρωνακτικών και μη χειρωνακτικών εργασιών λόγω της ραγδαίας εκβιομηχάνισης που επακολούθησε μετά την επανάσταση του 1917 και κυρίως μετά την επικράτηση του Στάλιν στην ηγεσία του κομμουνιστικού κόμματος και της χώρας, που σήμαινε ότι υπήρχε ανάγκη τεχνικού, επαγγελματικού και διοικητικού προσωπικού. Μεταξύ χειρωνακτικών θέσεων εργασίας και θιέσεων ελίτ υπήρχε έντονη κινητικότητα αμέσως μετά την επανάσταση αλλά μειώθηκε γιατί πλέον τα νέα μέλη της κρατικής και κομματικής ελίτ στρατολογούνταν από τις τάξεις των υπαλλήλων λευκού κολάρου.

7) Νεομαρξιστικές αναλύσεις.
O Νίκος Πουλαντζάς απορρίπτοντας την άποψη του απολύτως οικονομικού χαρακτήρα των τάξεων και τον μυθολογικό δυισμό τους, θεωρεί ότι οι ιδεολογικοί και πολιτικοί παράγοντες στη συγκυρία επηρεάζουν τη συγκρότηση και δράση των κοινωνικών τάξεων. Εκτός αυτών, προτείνει το διαχωρισμό των βιομηχανικών χειρωνάκτων «παραγωγικών εργατών» και των «μη παραγωγικών εργατών» με το κριτήριο της παραγωγής υπεραξίας.
O Erik Olin Wright προβαίνει στη μελέτη των σχέσεων παραγωγής αντί των γενικών σχέσεων ιδιοκτησίας, αναλύει τις μεσαίες τάξεις ως κατέχουσες αντιφατικές ταξικές θέσεις, εξετάζει εμπειρικά τις σχέσεις μεταξύ ταξικής δομής και ταξικής οργάνωσης σε ΗΠΑ και Σουηδία και, τέλος κατασκευάζει ένα μοντέλο 12 ταξικών θέσεων διευρύνοντας το μέγεθος της εργατικής τάξης σε αντίθεση με τον Πουλαντζά.

Θανάσης Τσακίρης

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: